Zweren bij handwerk

Het eerste avondvullend programma van Aardman Animations is een daverend succes. De kippenkomedie Chicken Run is al winstgevend voordat ze in Europa is vertoond....

ROCKY ROADS, voormalig circusnummer en zelfbenoemd vrijheidsstrijder, komt zomaar uit de lucht vallen. Met een harde plof landt de haan midden in een kippenboerderij, waar de kippen juist een zoveelste vluchtpoging zien mislukken. Rocky ('I like these beautiful English chicks') is hun nieuwe hoop op een leven buiten de hokken. Hij is stoer. Hij kan vliegen. En uit zijn mond komen mooie woorden over gelijke kansen voor iedereen. Rocky is, kortom, een echte Amerikaan.

Een Amerikaanse held? In een klei-animatiefilm van Aardman uit Engeland? De studio waar eerder Wallace & Gromit werden uitgevonden, de verstrooide uitvinder en de slimme hond die, vergeleken met Amerikaanse animatiehelden, ogen als zwoegende mijnwerkers na een zware nacht?

Het is waar: Aardman Animations, maker van films met acteurs van klei, goes America. Nick Park (driemaal winnaar van de Oscar voor de beste korte film) en Peter Lord (oprichter van Aardman) kunnen er nog altijd om lachen. Het duo zit naast elkaar op een bank in het Dorchester Hotel in Londen. De stemming balanceert tussen ernst en luim. 'Om een Amerikaanse held kun je niet heen als je een film maakt die in Amerika geld moet opleveren', legt Park uit. 'Amerikanen identificeren zich nou eenmaal alleen met Amerikanen.'

Geen probleem, benadrukt hij. 'Toen wij met DreamWorks in zee gingen, wisten wij dat we nóg meer aan het publiek moesten denken. Dat is niet iets waarvoor wij ons schamen. Ook met Wallace & Gromit wilden we niks anders dan de toeschouwers plezier bezorgen. In die zin delen wij de Amerikaanse opvatting over film: het moet in de eerste plaats vermakelijk zijn.'

DreamWorks, het filmbedrijf van Steven Spielberg, Jeffrey Katzenberg en David Geffen, verleidde Park (41) en Lord (48) met een contract dat niet kon worden geweigerd. Ruim 400 miljoen gulden krijgt Aardman, in ruil voor vier lange speelfilms.

Met Chicken Run, de eerste, is het meteen raak. De afgelopen maanden verdiende de kippenkomedie in de Amerikaanse bioscopen de kosten (86 miljoen gulden) al terug, en het leeuwendeel van de inkomsten moet nog binnenkomen. Uit het bioscoopbezoek in Europa en vervolgens uit de verhuur en de verkoop van de video- en dvd-versie.

'De zakelijke druk hebben we nooit gevoeld', zegt Lord, terwijl zijn hand door zijn grijze lokken gaat. 'We waren vooral bang voor de omschakeling van korte films naar lange. Het was voor ons een raadsel of we wel anderhalf uur leuk konden zijn. Het is een flinke stap van een variété-nummer naar een avondvullend programma.'

Chicken Run werd in Bristol gemaakt, in de Aardman-studio waar Lord onder meer de videoclips van Nina Simone's My Baby Just Cares For Me en Peter Gabriels Sledgehammer in elkaar kneedde. 'Dat was onze voorwaarde aan DreamWorks. Zodra er overeenstemming was over het script, mochten wij alles in eigen beheer doen. Geen bemoeienissen, behalve op het financiële vlak. Als Jeffrey Katzenberg bij ons kwam informeren over de vorderingen, schreeuwde hij altijd gekscherend: ''Wat spoken jullie toch uit met ons geld?'' We lieten hem dan maar weer door een camera meekijken - vond ie prachtig.'

Rocky (stem: Mel Gibson), de Amerikaanse haan die zowel vrije vogel als leider wil zijn, is de concessie die Park en Lord, op advies van de Amerikaanse scenarioschrijver, aan de markt deden. Al heeft de haan nog wel Europese trekjes: ironie is Rocky niet vreemd, en uiteindelijk erkent hij ruiterlijk dat zijn mond groter is dan zijn moed, wat botst met de Amerikaanse drift om altijd een winnaar te zijn.

Chicken Run is verder, ondanks het Amerikaanse geld, een pure Aardman-film: een zelf bedacht verhaal, dat werd omgezet in een wereld vol poppen van klei. Niks computertechnieken, maar bolle beesten met ogen als pingpongballen. En altijd is er een simpele verwijzing naar de aard van het beestje: de leutende Babs blijft maar breien (een strop desnoods, als blijkt dat bazin Mrs. Tweedy een kippastei-machine heeft aangeschaft) en Ginger draagt te allen tijde een mutsje. Niemand anders dan zij is la poule fatale van de op een concentratiekamp lijkende pluimveehouderij.

'Een concentratiekamp?', zegt Lord met een blik die verraadt dat hij die vraag niet graag hoort. 'Ons uitgangspunt was een ontsnappingsfilm, zoals The Great Escape van John Sturges. Maar dan grappig. Met kippen.' De kippenfarm, een boze plek waar de dood altijd dichtbij is, heeft niettemin de contouren van een kamp, geeft Lord toe. 'Maar dat komt door de beelden die in ons collectieve geheugen verankerd zijn, en niet doordat ene meneer Lord en ene meneer Park een statement willen maken. Wie werkt en speelt met clichés, zoals wij, denkt bij een bewaker vanzelf aan een man met hoge laarzen. Vraag een willekeurig iemand een gevangenis te tekenen, en hij tekent barakken en wachttorens. Niemand ontkomt daaraan. Maar Chicken Run is apolitiek. Als ik een aanklacht tegen de bio-industrie wil maken, zou ik niet kiezen voor een decor dat lijkt op een concentratiekamp. Dat zou smakeloos zijn.'

Vier jaar werd in Bristol aan Chicken Run gewerkt. Lord en Park hadden ieder twintig animators tot hun beschikking. Zij moesten elke beweging van de kippen kleien. Beeld voor beeld - een film telt 24 beelden per seconde. Dat leverde, vooral doordat de bekken synchroon moeten lopen met de dialogen, drie seconden film per dag op.

Park: 'Bij korte films doe ik zo'n beetje alles zelf. Nu moest ik delegeren. Dat kostte me moeite. Ik moest er ook aan wennen dat Peter met zijn mensen de andere helft van de film aan het maken was. Dat gaf me, ondanks permanent overleg, het gevoel de greep kwijt te raken. Want juist het handwerk geeft onze films dat specifieke karakter.'

Park kon in Chicken Run wel naar hartelust zijn passie voor oude apparaten belijden. Voor de korte film A Grand Day Out maakte hij een Victoriaans ruimteschip en ditmaal oogt, piept en kraakt de pastei-machine van Mrs. Tweed als een apparaat uit een ouderwetse science-fiction-film. De messen glimmen, de knoppen glanzen en vanzelfsprekend dreigt explosiegevaar zodra kip Ginger en haan Rocky het gevaarte met een tang laten vastlopen.

Park: 'Ik ben gefixeerd op oude machines, op van die dingen waarvan ooit werd gedacht dat het wereldwonders waren. Ze maken concreet hoe snel de tijd voorbijgaat. Een puffende stoommachine, met van die gepoetste platen, geeft mij een prettig gevoel van nostalgie. Het relativeert waar je zelf mee bezig bent.'

Ook de werkwijze van Aardman Animation, zweren bij handwerk, heeft een hang naar het verleden in zich. Hun klei-animatie is tegenovergesteld aan recente animatiefilms als Toy Story, AntZ en A Bug's Life, die van begin tot eind met computerprogramma's worden getekend. 'Computeranimatie en klei-animatie zijn niet met elkaar te vergelijken', vindt Lord. 'Maar wij houden echt niet vast aan onze aanpak omdat het charmant zou zijn. Wij kunnen niet anders. Driedimensionaal, een echte wereld in het klein, met echt materiaal - daar kan mijn verbeelding iets mee.'

Aardman raakte in de overeenkomst met DreamWorks de controle kwijt over het tweede leven dat de kippen uit Chicken Run in speelgoedwinkels leiden. Het filmbedrijf, dat waakte over de kwaliteit van Wallace & Gromit-producten (van mokken en klokken tot en met knuffels en slaapmutsen), stond de rechten van de Amerikaanse merchandising af aan DreamWorks.

Park: 'De populariteit van Wallace & Gromit bouwde zich langzaam op, waardoor wij in staat waren al het speelgoed te keuren. Bij Chicken Run is het anders gegaan. Al hebbedingen moesten bij de première in de winkel liggen. Het was onmogelijk ons daarmee ook nog eens te bemoeien.'

Park lacht voorzichtig. 'Daarom hebben we ons op dat vlak met plezier laten uitkopen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden