REPORTAGE

Zweedse voorpost tegen de Russen

De bewoners van Gotland zijn blij: de soldaten komen terug. Dat betekent geld en banen. Zweden pompt een miljard euro extra in defensie; het eiland krijgt een sleutelrol.

Twee meisjes op een oude bunker op Gotland. In 2005 werd de militaire aanwezigheid wegbezuinigd. Omdat steeds vaker Russische onderzeeërs worden gezien, krijgt het eiland weer een garnizoen. Beeld Gabriel Eisenmeier

Een goede manier om iemand te overtuigen van het strategische belang van Gotland zou zijn om hem mee te nemen naar de bodem van de zee.

In de wateren rond het grootste Zweedse eiland in de Oostzee wemelt het van de scheepswrakken. Meer dan tweeduizend zijn er geregistreerd. Van de resten van Vikingschepen en Nederlandse koopvaarders uit de Hanzetijd tot een bonte verzameling Sovjet-onderzeeërs.

'Het mooiste wrak is trouwens dat van een duikboot van de Russen uit de Eerste Wereldoorlog', zegt de Gotlandse duiker John Johnsson (37), die in opdracht filmpjes maakt van de schepen die rond zijn eiland vergingen.'Nou ja, duikboot, het heeft meer weg van een stoomscheepje dat onderwater kan.'

Duiker en onderwaterfilmer John (37) en zijn vader Rolf (70). Beeld Gabriel Eisenmeier

Sleutelpositie in de Oostzee

De nabijheid van zoveel gezonken Russisch oorlogsmaterieel geeft behalve de aantrekkingskracht ook de kwetsbaarheid aan van het met gedrongen dennenbos en houten huizen bespikkelde eiland. Gotland en Rusland zijn verbonden door een historische vijandschap. Het eiland heeft iets dat de immense Russische landmassa niet heeft: een sleutelpositie in de Oostzee. Van hieruit kunnen zowel Stockholm als de Finse golf als de zee-engte bij Kopenhagen worden gecontroleerd.

In de Koude Oorlog was het neutrale Zweden maar wat bang om het eiland te verliezen aan de Sovjet-Unie. Gotland was zwaar bewaakt en bewapend, maar in Stockholm wisten ze ook dat de Russen het desondanks met een vloek en een zucht konden innemen. Gotland lag erbij als een benauwd vooruitgeschoven pionnetje in een schaakspel.

Nu, 25 jaar later, doet de Russische dreiging zich opnieuw gelden in Noord-Europa: vorig jaar en dit jaar vlogen Russische gevechtstoestellen zowel het Finse als het Zweedse luchtruim binnen, 'tijdens een oefening'. In de archipel voor Stockholm zou in oktober een Russische onderzeeër hebben rondgezworven.

Extra investering

De Zweedse regering kondigde daarom onlangs een extra investering van ruim 1 miljard euro in het leger aan. Een cesuur na decennia van bezuinigingen op defensie. De twee voornaamste bestedingsdoelen van dit geld zijn een beter opsporingssysteem voor vijandelijke onderzeeërs en de remilitarisering van Gotland.

De Zweden, Denen, Noren, Finnen en IJslanders besloten eerder al tot intensieve militaire samenwerking en vergaande informatie-uitwisseling door hun geheime diensten. Ze zien argwanend toe hoe de Russische Noordelijke Vloot steeds vaker rondvaart in het Noordpoolgebied. Officieel werken Rusland, Scandinavië en de VS samen in de Arctic Council, maar sinds de Russische overname van de Krim en de oorlog in Oekraïne vertrouwen de Scandinavische regeringen de bedoelingen van Poetins scheepsjongens aan hun noordgrenzen steeds minder.

Kunstacademie

Anders dan tijdens de Koude Oorlog is er nu geen militair op Gotland te bekennen. De laatste soldaten met de drie gouden Zweedse koningskronen op hun uniform verlieten het eiland in 2005. In hun kazerne en in het bijbehorende wapendepot zit nu een kunstacademie.

Zijn de Gotlanders bang voor Rusland? John Johnsson zet het op een zeebonkachtig lachen: ik niet hoor. 'Pap, ben jij bang voor de Russen?' Vader Rolf Johnsson (70) staat in de vestibule te worstelen met twee baggerlaarzen en een houten laarzenknecht. 'Bang? Nee, bang ben ik niet.' En als hij even later op zijn wollen sokken de kamer binnenstapt: 'Ik heb de buurman even gebeld. Hij is ook niet bang.'

De Johnssons wonen op Fårö, officieel een apart eiland, dat heel dicht tegen het noordelijke puntje van Gotland aangeschurkt ligt. Ze zijn hier opgegroeid tussen het vee en de soldaten. Zoon Johnsson nam het traditionele houten familiehuis over en bouwde voor zijn ouders een wat kleinere variant op hetzelfde stuk land. Ruimte zat.

Russische neus

In de Koude Oorlog was er op Fårö een geheime basis van het Zweedse leger. Toeristen waren om die reden niet welkom op de grote gele pont die elk half uur de paar honderd meter tussen Fårö en Gotland overbrugt. Het stuk van het eiland waar de basis was, heet toepasselijk Ryssnäs: Russische neus.

De soldaten die volgens planning vanaf 2018 terugkomen, gaan niet naar Fårö. Ze komen naar het militaire terrein vlakbij eilandhoofdstad Visby, waar het Zweedse leger ook de afgelopen jaren af en toe nog oefeningen hield. 'Dat doen ze graag hier, omdat de Gotlanders niet klagen als er straaljagers overvliegen of als er schoten klinken', zegt Johnsson. 'Voor ons horen militairen erbij.'

Want veel meer dan lawaai betekende de aanwezigheid van soldaten voor de Gotlanders altijd welvaart. 'Voor de lokale economie is het beter als hier wel soldaten zitten', zegt Johnsson. 'In ruil voor het weghalen van de soldaten zou de overheid met een investeringsprogramma komen om bedrijven naar Gotland te lokken, maar op die kunstacademie na is dat niet echt gelukt.'

De militaire hangars op het vliegveld van Visby worden niet gebruikt. Beeld Gabriel Eisenmeier

Krim

Trots koestert het eiland de sporen die de militairen door de eeuwen heen achterlieten: van de fortificatie uit de 12de eeuw die in een meer verzonken is, tot het geschut uit de Tweede Wereldoorlog dat her en der voor de sier op idyllische weitjes staat opgesteld en het als museum ingerichte bunkerstelsel dat koning Oscar de Tweede liet bouwen tussen 1904 en 1914. De laatste keer dat Russische soldaten Gotland daadwerkelijk veroverden was in 1808, om een jaar later alweer te worden verjaagd door de troepen van de Zweedse koning.

Het leger hoort hier, vindt boer Lars Assavsson (80) die op een steenworp afstand van het militaire terrein in Tofta woont, waar de soldaten straks gelegerd zullen zijn. Assavsson en zijn vrouw zijn wel bang voor de Russen. 'Als je ziet wat ze op de Krim hebben gedaan...'

De boer maakt handgebaren alsof hij kleine stukjes van iets groots afplukt. 'Als de wereld even niet kijkt, pakken ze weer iets. Dat kunnen ze ook doen met de Baltische landen, daar leven immers grote Russische minderheden. En dan is het nog maar een kleine oversteek naar Gotland.'

De boer en zijn vrouw schudden hun hoofd, eensgezind in hun zorgen. 'Poetin is een Ful Fisk', een lelijke vis - wat zoveel betekent als oneerlijke gemenerik. Kan Zweden in deze tijden niet beter lid worden van de NAVO? Dat vindt boer Assavsson net als veel andere oudere Gotlanders toch een stap te ver. 'Neutraliteit hoort bij ons land.'

Boer Lars Assavsson (80) en zijn vrouw, zijn wel bang voor het Rusland van Poetin. Beeld Gabriel Eisenmeier

Ongebondenheid

De politici in Stockholm zijn over deze kwestie ook ten diepste verdeeld. De minderheidsregering van sociaal-democraten en Groenen is ertegen om ongeveer dezelfde reden als de Gotlandse boer: neutraliteit, of 'ongebondenheid' zoals de Zweden zeggen, is een nationale kernwaarde.

Maar de centrum-rechtse oppositie spreekt zich steeds duidelijker uit voor het lidmaatschap. Aanleiding daarvoor zijn de conclusies van de onderzoekscommissie die in 2013 constateerde dat het Zweedse leger niet in staat is om het land een week te verdedigen tegen welke vijand dan ook.

Vrienden

De mannen in huize Johnsson vinden het 'een goede tijd om vrienden te hebben'. Op een donkere decembermiddag zag Rolf Johnsson lichtjes drijven op de zee. Ze doofden uit en spoelden aan. Het bleken grote fosforlichtkogels van een leger - het Russische leger denken ze. Hij heeft nog een foto van de oranje capsules op zijn smartphone.

'We zijn niet bang, maar de vijfhonderd soldaten die ze hier willen stationeren - dat heeft natuurlijk helemaal geen zin', zegt zoon John Johnsson. 'De Russen kunnen hier in een uur met zevenduizend soldaten op het eiland staan, heb ik gelezen.' Grinnikend: 'Dus moeten het wel vijfhonderd behoorlijk goede soldaten zijn.'

Rolf Johnsson vond capsules van lichtkogels op het strand. Beeld Gabriel Eisenmeier
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden