Zweden tóch partijdig in Koude Oorlog

Roger Älmeberg is tientallen jaren door de Zweedse regering voorgelogen over het lot van zijn vader, een piloot bij de Zweedse luchtmacht....

In juni 1952 - Älmeberg was drie jaar oud - verdween de DC-3 die zijn vader vloog boven de Baltische Zee, niet ver van de Sovjet-Unie. Aan boord waren acht mannen. Volgens de Zweedse regering was het toestel tijdens een onschuldige trainingsvlucht neergestort, het land was gedurende de Koude Oorlog immers neutraal.

Maar na de verdwijning deden geruchten de ronde dat het toestel van commandant Älmeberg op een spionagemissie was, en dat het door de Russische luchtmacht was neergeschoten. De missie zou zelfs een samenwerking van de Zweedse en Britse geheime diensten zijn geweest. Als dat laatste juist was, dan zou het voor Zweden tijdens de Koude Oorlog een groot schandaal zijn geweest, met mogelijk gevaarlijke gevolgen. Om de relatie met de naburige Sovjet-Unie niet in gevaar te brengen hield het land zich officieel altijd verre van militaire contacten met NAVO-landen.

In 1983, de Koude Oorlog was nog niet voorbij, moest de Zweedse regering toegeven dat het vliegtuig inderdaad niet op een trainingsvlucht was, maar dat het 'radio-informatie' aan het verzamelen was. Deze zomer pas werd het wrak van het toestel ontdekt, maar over het lot van de bemanning bestaat nog steeds onduidelijkheid.

Vanaf de jaren zeventig heeft Älmeberger onderzoek gedaan naar wat er met zijn vader is gebeurd. Het was de publicatie van zijn boek hierover dat in 1983 de Zweedse regering dwong toe te geven dat er meer aan de hand was. Maar wat zich precies had afgespeeld, bleef onduidelijk.

Älmeberger: 'Ik heb van hooggeplaatste functionarissen gehoord dat de bemanning levend in handen van de Sovjet-Unie was gevallen. Ook Russische vluchtelingen hadden informatie uit tweede hand dat er Zweedse piloten door de Russen werden vastgehouden.'

Zolang de stoffelijke overschotten van de bemanning niet aan boord van het toestel worden gevonden, weten de families van de nabestaanden niet zeker of deze geruchten kloppen.

Älmeberger: 'Mijn moeder is nooit over de verdwijning van mijn vader heengekomen. Ze is bijvoorbeeld nooit hertrouwd, omdat ze er nooit zeker van geweest is dat mijn vader niet zou terugkeren. Voor de acht families van de verdwenen mannen is deze zaak een groot trauma.'

Pas na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 gaf de Zweedse regering toe dat het toestel niet slechts radio-signalen oppikte, maar dat het inderdaad in samenwerking met de Britten - en met geavanceerde Britse radio-apparatuur aan boord - op een spionagemissie was geweest.

Aan het begin van de jaren negentig gingen ook delen van de Sovjet-archieven open, waaruit bleek dat het toestel inderdaad door de Russen was neergehaald.

Journalist Peter Bratt schrijft voor de Zweedse krant Dagens Nyheter over de zaak. De houding van de Zweedse regering is volgens hem typisch voor hoe het land met de Koude Oorlog omging: 'Officieel is Zweden altijd neutraal geweest. Tot op de dag van vandaag gaat het land geen militaire bondgenootschappen aan. Maar in de praktijk heeft Zweden altijd zwaar tegen de NAVO aangeleund, in de hoop de dreiging vanuit de Sovjet-Unie het hoofd te kunnen bieden.'

Dit dubbele beleid had volgens Bratt ook averechts kunnen uitpakken, en de Russen aanleiding geven Zweden aan te vallen: 'Er zijn in de loop van de tijd wel meer schandalen aan het licht gekomen. Zo heeft de Zweedse geheime dienst de Britse inlichtingendienst MI5 geholpen bij het aan land brengen van infiltranten in de Baltische staten. Daarbij zijn waarschijnlijk alle infiltranten, een stuk of twintig, omgekomen.'

Älmeberger ziet zijn familie als de slachtoffers van het Zweedse beleid: 'Door de neutraliteit zijn er in Zweden deze eeuw geen oorlogsslachtoffers gevallen. Maar onze families hebben daarvoor een hoge prijs betaald. Hopelijk zal de berging ertoe leiden dat zowel de Russische als Zweedse regering volledig openheid van zaken geven, zodat deze zaak eindelijk kan worden wat het al lang had moeten zijn: een afgesloten hoofdstuk in de geschiedenis van de Koude Oorlog.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.