Zweden schrikt voorzichtig wakker van neonazi's

Sinds kort wordt in Zweden actie gevoerd tegen Zweedse neonazi's. Na een serie gewelddadige aanslagen begint de bevolking zich af te zetten tegen extreem-rechts....

Van onze buitenlandredacteur Nanda Troost

Homo's durven buiten de grote steden in Zweden al jaren niet meer hand-in-hand te lopen uit angst afgeranseld te worden. Zestig jongeren komen om door brandstichting in een vooral door migranten bezochte discotheek in Göteborg. Maar pas na de moord op twee agenten, een bomaanslag op een journalist, en een moordaanslag op de gematigd linkse vakbondsactivist Björn Soderberg lijkt Zweden in opstand te komen tegen de jarenlange intimidaties van neonazi's.

De eerste aanzet werd vorige week gegeven door vier kranten die gezamenlijk de namen en foto's afdrukten van zestig vermeende nazi's en leden van motorbendes. Hoewel de actie een golf van protest losmaakte tegen extreem-rechts, klinkt ook de eerste kritiek op het initiatief van de pers.

Matthias Gardell, onderzoeker aan de Universiteit van Stockholm: 'Je moet je afvragen of het juist is dat je je tegen anti-democratische groeperingen verdedigt met anti-democratische middelen. Het is een ongeschreven regel dat namen van verdachten niet worden gepubliceerd. En volgens de wet is het niet verboden lid te zijn van een nazi-groepering.'

De neonazi's zijn in Zweden - met bijna negen miljoen inwoners - geen grote groep. Hun aantal wordt geschat op hooguit duizend, met een harde kern van honderd leden . Maar volgens sommigen ondernamen ze nooit echt georganiseerd actie.

'Er is altijd sprake van incidenten. Het in elkaar slaan van homo's of migranten die ze 's avonds laat op straat tegenkomen', zegt Anna-Klara Bratt, hoofdredacteur van het weekblad De Arbeider. 'Daardoor zijn ze ook nooit als een bedreiging beschouwd. Totdat het geweld zich heeft gericht tegen ''gewone'' blanke mannen en iedereen zich afvraagt of zijzelf het volgende slachtoffer kunnen worden.' De vakbondsactivist Soderberg had De Arbeider getipt dat een neonazi was gekozen in het bestuur van zijn vakbond en werd daarop thuis doodgeschoten.

Extreem-rechts heeft in Zweden nauwelijks politieke macht, in tegenstelling tot Noorwegen en Denemarken waar extreem-rechts in het parlement is vertegenwoordigd. In vijf provincies in Zweden heeft extreem-rechts bij de vorige verkiezingen voor het eerst een paar zetels gewonnen.

'En niet eens omdat hun nazi-sympathieën worden gesteund', zegt Anna-Klara Bratt. 'Er wordt op ze gestemd omdat kiezers het gevoel hebben dat Zweden macht verliest ten gunste van Brussel. Dat maakt mensen bang en extreem-rechts trekt daardoor gemakkelijk stemmen, want ze houden niet van Europa. Het gaat helemaal niet om hoge werkloosheid of een toestroom van migranten. '

Een verklaring waarom het zo lang heeft geduurd voordat de Zweedse samenleving zich begint af te zetten tegen extreem-rechts, wordt door sommigen gezocht in de neutrale houding van Zweden in de Tweede Wereldoorlog. Daardoor zijn neonazi's altijd als buitenlands verschijnsel afgedaan. En dat maakt hun ideeën veel minder beladen, zegt Hélène Lööw, die onderzoek doet naar neonazi's in Zweden. Dat de rol van Zweden minder heroïsch is geweest dan altijd is aangenomen, beginnen de Zweden slechts langzaam te onderkennen.

Anderen denken dat de neonazi's een soort wanhoopsoffensief zijn begonnen, omdat ze geen poot aan de grond krijgen in Zweden, waar sinds de Tweede Wereldoorlog de sociaal-democraten bijna onafgebroken aan de macht zijn. 'Ze hebben zich gerealiseerd dat ze er niet in slagen brede steun te krijgen. Wat er is gebeurd, is zonder meer vreselijk, maar het is in mijn ogen niet meer dan een paniekreactie, een wanhoopsdaad, met als resultaat dat Zweden wakker schrikt', zegt Gardell.

Het verbieden van extreem-rechtse organisaties heeft geen zin, denken Gardell en Bratt, omdat de neonazi's dan ondergronds zullen gaan. 'Er is voldoende wetgeving om ze te bestrijden', aldus Anna-Klara Bratt. 'De politie trad niet altijd even actief op . Maar sinds de laatste acties is dat duidelijk veranderd. Het lijkt erop dat de neonazi's hun hand hebben overspeeld.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden