INTERVIEW

'Zweden heeft genoeg gedaan, nu zijn andere landen aan de beurt'

Europa kan makkelijk 1 of 2 miljoen asielzoekers per jaar opnemen. Die boodschap heeft de Zweedse minister voor Migratie Johansson maandag voor zijn EU-collega's in Amsterdam. Harde voorwaarde is dat álle landen meedoen. 'Nu komen sommige met aantallen opvangplaatsen die grenzen aan het belachelijke.'

Morgan Johansson.Beeld Jessica Gow/TT

'Weet u waar ik bang voor was?' De Zweedse minister van Justitie en Migratie Morgan Johansson wijst naar buiten, waar voetgangers zich over besneeuwde trottoirs haasten en het kolkende, diepzwarte water van de Norrström de walkant in een scherpgerande ijswand heeft veranderd. 'Ik was bang dat de vluchtelingen daar buiten zouden moeten slapen. In de Zweedse winter. Dan vriezen ze dood.'

Weer in zijn stoel, zij het op het puntje ervan, in de werkkamer van zijn ministerie in Stockholm, prijst Johansson (45) zich gelukkig: de schande van doodgevroren asielzoekers is hem bespaard gebleven. Dat neemt niet weg dat hij is overladen met kritiek. Dat juist hij, als sociaal-democraat, in een coalitie met de Groenen nota bene, de bijl zet in het vermaarde Zweedse asielbeleid, wordt hem nagedragen. Door Europees links tenminste, dat 'schande' roept. Rechts reageert lachend: 'Zie je wel'.

Hoezeer de asielstroom - ook in Zweden - de emoties beroert, ondervond Johansson vorig jaar aan den lijve. Tijdens een bezoek aan een asielcentrum werd hij belaagd door een 25-jarige migrant die een brandblusser over hem leegspoot. Hij gaat niet in op het incident, noch op de vraag of het hem heeft geraakt. Aan de vooravond van de ontmoeting maandag in Amsterdam van de Europese ministers van Justitie, toont Johannson zich vastberaden en neemt geen blad voor de mond.

Ja, hij heeft grenscontroles ingevoerd, verblijfsvergunningen voor asielzoekers zijn nu tijdelijk en de familiehereniging is beperkt. Maar kom bij hem niet aan dat Zweden zijn humanitaire taak verzaakt, mee zou gaan in de race to the bottom qua asielbeleid. 'Zweden heeft van meet af aan zijn verantwoordelijkheid genomen in deze wereldwijde vluchtelingencrisis. Meer dan dat zelfs. Zweden doet meer dan welke andere lidstaat ook. Maar er zijn grenzen, ook voor Zweden. Omdat de EU niet optreedt als unie, zijn we gedwongen maatregelen te nemen om de last op onze schouders te verlichten.'

CV

1970 Geboren op 14 mei in Höganäs, Zweden

1993 Studeert af in Politicologie, Universiteit van Lund

1994-1997 Journalist bij dagblad Arbetet Nyheterna

1997-1998 Adviseur van de Zweedse premier

1998-2002 Lid Zweedse parlement

2002-2006 Minister van Volksgezondheid en Sociale Diensten

2006-2014 Lid Zweedse parlement

2014-heden Minister van Justitie en Migratie

Zweden was hét symbool van beschaving bij de vluchtelingenopvang. Wat is er fout gegaan?

(Lachend) 'Wel, er zijn 60 miljoen vluchtelingen in de wereld, meer dan ooit tevoren. En Zweden heeft het hoogste aantal vluchtelingen ooit sinds de Tweede Wereldoorlog opgenomen. Dat ging er 'fout'. Zweden heeft decennialang een ruimhartig vluchtelingenbeleid gevoerd, het is een diepgewortelde traditie. Maar met zo veel mensen op de vlucht en slechts een paar landen die hun verantwoordelijkheid nemen, loopt het spaak. Duitsland, Oostenrijk en Zweden leveren hun aandeel, andere landen doen dat niet. Of ze komen met aantallen opvangplaatsen die grenzen aan het belachelijke.'

Welke landen?

'Groot-Brittannië belooft 20 duizend Syrische vluchtelingen op te nemen: in vijf jaar! Dat is het aantal dat Zweden in twee weken opnam afgelopen najaar. Andere lidstaten weigeren überhaupt over vluchtelingenquota te praten: Slowakije, Roemenië, Tsjechië. Vorig jaar slaagden we erin Polen aan onze kant te krijgen, maar daar zit nu een nieuwe regering die een andere koers vaart. Het is diep, diep teleurstellend dat de EU niet eensgezind optreedt, dat lidstaten er beleid van maken niet mee te doen. Ik hoor de Tsjechische president zeggen dat moslims niet kunnen integreren in Europa. Wel: dat is onzin! Natuurlijk integreren moslims maar dan moeten we er wel het beleid voor hebben in de EU.'

Wat is uw boodschap voor de Justitiecollega's maandag in Amsterdam?

'Dat er maar één oplossing is voor de vluchtelingencrisis: vasthouden aan het principe van de solidariteit tussen lidstaten. Dat we elkaar helpen in moeilijke tijden. Dat betekent de vluchtelingen eerlijk verdelen over de lidstaten. Hoe? De enige manier is de asielaanvraag aan de Europese buitengrenzen af te handelen, in een Europees centrum, een hotspot. Daar worden zij die recht hebben op asiel verdeeld over de lidstaten. Vluchtelingen kunnen niet kiezen waarheen ze gaan, lidstaten niet of ze ze ontvangen.

'De Dublin-afspraak, dat het eerste land van aankomst verantwoordelijk is voor de asielaanvraag, werkt alleen in 'normale tijden', niet bij de huidige aantallen asielzoekers. We kunnen Italië en Griekenland niet opzadelen met die stroom. We moeten die verdelen: elk land neemt vluchtelingen op naar rato van zijn bevolkingsomvang en welvaart.'

Er ligt sinds afgelopen zomer zo'n spreidingsplan, met landenquota voor 160 duizend vluchtelingen. Dat werkt totaal niet, er zijn krap 300 vluchtelingen in zes maanden tijd verdeeld. In uw plan gaat het om veel grotere aantallen: waarom zou dat wel werken?

'Ik heb het inderdaad over iedereen die in Europa asiel aanvraagt, die verzoeken moeten we allemaal op dezelfde manier afhandelen. De tragiek is dat Europa als continent de vluchtelingenstroom makkelijk aankan, maar we doen het niet. Eén of twee miljoen vluchtelingen per jaar op een bevolking van 500 miljoen is geen probleem. Europa kan het, maar niet als slechts aan paar landen meewerken.'

Hoe overtuigt u uw Britse, Slowaakse en Tsjechische collega's? Welk drukmiddel heeft u?

'Er is geen andere manier dan met ze te praten.'

U kunt ook dreigen de EU-subsidiekraan dicht te draaien.

'Dat is een taak voor de Europese Commissie, niet voor een individuele lidstaat als Zweden. Iedereen wil dat Schengen overeind blijft, maar als we niets doen voeren meer en meer landen grenscontroles in. Daar zitten Slowakije en Polen ook niet op te wachten.'

Volgens EU-president Tusk rest de Unie nog twee maanden om de vluchtelingenstroom in te dammen, premier Rutte houdt het op zes tot acht weken. Faalt de Unie hierin dan voorziet Commissievoorzitter Juncker het einde van Schengen, van de interne markt en de euro. Is er paniek?

'Het is goed dat ze hameren op de gevolgen, dat Schengen onderuit gaat als er niets gebeurt. Zweden heeft onlangs iets unieks en triests meegemaakt. De Scandinavische landen kenden sinds de jaren vijftig een vrijreizenzone. Sinds 4 januari heb ik hier een eind aan moeten maken. We controleren nu paspoorten op de brug tussen Zweden en Denemarken, op de veerboten tussen Zweden en Duitsland. Waarom? Omdat we vorig jaar 160 duizend vluchtelingen kregen, van wie 114 duizend in de laatste vier maanden! Daarbij zaten ook 26 duizend alleenstaande minderjarige asielzoekers: dat zijn duizend schoolklassen in vier maanden. Ik heb toen gezegd: Zweden kan 160 duizend vluchtelingen opvangen, maar niet elk jaar.'

Beeld Jessica Gow/TT

De Internationale Organisatie voor Migratie voorspelt dat de asielstroom dit jaar nog groter wordt dan in 2015. Wat doet Zweden dan?

'Zweden heeft meer dan genoeg gedaan. Zoals ik net zei: we kunnen niet nog eens 160 duizend mensen opnemen. Onze faciliteiten zitten vol. Nu zijn andere landen aan de beurt. Wij gaan door met de grenscontroles tot de rust terugkeert. De EU is nu aan zet. Het is geen oplossing om de vluchtelingen terug te sturen naar de Balkan, dan destabiliseer je die regio. We moeten Dublin veranderen en alle - ik zeg met nadruk alle - lidstaten verplichten hun aandeel te nemen.'

En als dat niet lukt, zijn we dan getuige van het begin van het einde van de EU?

'Op termijn in ieder geval van het einde van Schengen. Dat moeten landen als Polen, Slowakije en Tsjechië zich realiseren: als zij niet meedoen, verdwijnt Schengen. En dat raakt hen ook. Het is in elk geval uitgesloten dat Zweden opnieuw 10 duizend vluchtelingen per maand toelaat.'

Er is één duidelijke winnaar in de vluchtelingencrisis: de populistische, anti-islampartij. De PVV in Nederland, Front National in Frankrijk, de Zweedse Democraten, de Deense Volkspartij, de Alternative für Deutschland, ze groeien harder dan ooit. Wat voor effect heeft dat op het beleid in de EU?

'Het is zeer zorgwekkend. Niet alleen dat die extremistische partijen groeien, maar ook dat politici van traditionele partijen hun taal overnemen. Kijk naar wat de Slowaakse premier en Tsjechische president roepen: ze spelen groepen tegen elkaar uit, ze vallen moslims aan. Juist Europeanen zouden moeten weten wat er gebeurt als je etnische of religieuze groepen zwartmaakt. Dat zet je de deur open naar haat en geweld. Dat loopt altijd fout af. Die les hebben we in de jaren dertig en tijdens de Tweede Wereldoorlog geleerd: maak geen zondebokken. We moeten allemaal - conservatieven, liberalen, sociaal-democraten - vasthouden aan het beginsel dat in Europa plaats is voor iedereen. We moeten de vluchtelingencrisis op een beschaafde manier oplossen, niet misbruiken voor partijpolitiek.'

Is de vluchtelingencrisis te groot voor de EU?

'Dat zou ze niet mogen zijn. Zweden nam vorig jaar 160 duizend vluchtelingen op, dat is 1,6 procent van onze bevolking. Als heel de EU dat doet, komen we op 7,5 miljoen vluchtelingen. Dat hoeft niet, maar 1 of 2 miljoen per jaar is beheersbaar, dat kunnen we aan. De vraag is of de lidstaten die taak willen delen. Dat proces verloopt erg langzaam maar er is geen andere weg. We mogen niet defaitistisch worden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden