Zwartwitman

Houtskooltekeningen in actie: wie het zwart-witwerk van de Zuid-Afrikaanse kunstenaar William Kentridge ooit zag, is het nooit vergeten. Een gesprek in Kassel, vlak voordat hij zich in Nederland meldt op het Holland Festival.

Een zwarte bandplooibroek. Het witte overhemd onder de gespannen riem gefrommeld. Zijn zwarte lorgnet aan een zwart koordje in de borstzak. Ik kan me niet herinneren William Kentridge anders gekleed te hebben gezien - in zijn werk dan wel. Nu zit hij in Kassel aan een eenvoudig cafétafeltje. Als een grafische zwart-witverschijning. Je zou haast denken dat hij het er om doet, deze kunstenaar, filmer en theatermaker uit Zuid-Afrika. Nog altijd hét land van de grote licht-donkertegenstellingen, de apartheid, de rassenonlusten. Het koloniale verleden van Hollandse Boeren, de Engelsen en de oorspronkelijke Afrikaanse bevolking.


Wat ook kan: hij lijkt zo te zijn weggelopen uit zijn eigen werk. Wat niet zo gek is. Niet alleen is Kentridge bekend vanwege zijn animaties van houtskooltekeningen, hij figureert ook veelvuldig in dat werk. Zoals nu in zijn bijdrage aan de Kasselse Documenta-tentoonstelling. In een van de stationsgebouwen is zijn multimediaproject The Refusal of Time te zien. Een combinatie van film, animatie, muziek en sculptuur. In een pikdonkere zaal worden lichtbeelden geprojecteerd. In het midden staat een in- en uitpuffende blaasbalg. En om de haverklap verschijnt Kentridge zelf. In beeld en geluid, met zijn sonore stem en afgemeten, Britse dictie.


Vanavond en morgenavond zal in het Amsterdamse Frascati de theatervorm van dit project worden opgevoerd: Refuse the Hour. In het kader van het Holland Festival. Duur anderhalf uur. Met dertien mensen: dansers, musici, zangers. Kentridge: 'Het begint met metronomen en eindigt met een processie en de dood. Eigenlijk is het een reis naar de zwarte ruimte. Black holes. Zoals het hele leven is.'


William Kentridge: wie zijn tekenwerk ooit eerder heeft gezien, zal het altijd zijn bijgebleven. Niet vanwege de helderheid van het verhaal of de eenduidige thematiek, maar wel door de stijl waarin hij zijn animaties maakt. Hij heeft de achterliggende techniek zelf bedacht. Officieel heet het 2D-keyframing: het fotograferen van een tekening, waarbij elke volgende foto een kleine verandering in die tekening laat zien. Zoals van een reeks dia's een film ontstaat.


Op zichzelf geen wereldontdekking, maar de manier waarop Kentridge het uitvoert, is bijzonder. Vooral omdat hij houtskool gebruikt. Elke wijziging blijft met dat materiaal zichtbaar, omdat je de vorige tekening niet helemaal kunt weggummen. Daarbij heeft Kentridge een prachtig, zwierig handschrift. Het resultaat is een animatie van in elkaar overlopende bewegingen, in harde en zachte tinten. Het is alsof je met je neus staat op het ontstaan, wegpoetsen en opnieuw maken van een tekening. Voor Kentridge is de improviserende manier van werken niet alleen een 'fysiek proces', het is ook een 'manier van denken'.


Zo gevarieerd en improviserend hij zijn tekeningen en animaties opzet, zo gaat hij ook te werk in grotere theaterproducties. 'Eigenlijk komt het op hetzelfde neer', legt hij uit. 'Er zijn twee manier van werken. Eén is vanuit een vaststaand script. De andere is vanuit een impuls. Een beeld of geluid dat spontaan in je opkomt. Ik kies altijd voor het laatste. Meestal doemt er een beeld op. In het geval van Refuse the Hour? Een metronoom.'


'Ik werk al langer met de metronoom. Het is een prachtig instrument, met veel associaties en herinneringen, zoals aan mijn pianolessen vroeger. Ze doen me denken aan toeters waar je doorheen kunt praten. Aan de piramides. En natuurlijk aan het onvermijdelijke voortschrijden van de tijd. Wat iets noodlottigs heeft. Onafwendbaar. Net als de dood. Of je eigen werk. Daar valt ook niets aan te veranderen. Laatst kwam mijn dochter uit Londen op bezoek. Die had in het ouderlijk huis tekeningen van me gevonden en gefotografeerd van toen ik 14 was. Wat bleek: ze leken sprekend op wat ik nu maak. Terwijl ik nu 57 ben. In al die tijd was er niets veranderd. Fascinerend.'


Er mag dan niets zijn veranderd in zijn werk, de presentatie ervan is wel gewijzigd. Vooral door die grotere producties. Inmiddels heeft hij veel ervaring opgebouwd met grotere producties, het ontwerpen van decors en een theatrale setting. Hij deed de enscenering van Die Zauberflöte van Mozart in De Munt in Brussel. Nam de regie en decors voor zijn rekening van The Nose, een opera van Sjostakovitsj en Monteverdi's Il ritorno d'Ulisse in patria.


Grappig is wel dat de oorsprong van zijn theatervoorstellingen, of 'kameropera's' zoals hij ze noemt, niet in zijn tekenwerk ligt. 'Het theatrale ontstond uit mijn lezingen, door over mijn werk te praten voor een publiek. Daarna zocht ik naar een vorm die meer volwassen was. Niet alleen gesproken woorden voor een projectie, maar met muziek, andere acteurs, instrumenten.'


Of hij zelf een geboren acteur is? 'Nee. Ik heb wel een jaar acteerlessen in Parijs gevolgd. Daar ontdekte ik al snel dat ik geen acteur moest worden. In mijn eigen werk, oké. Maar om een rol in andermans voorstelling te spelen? Dat is een ramp.'


Blijft de vraag hoezeer zijn werk met Zuid-Afrika, en met name met het koloniale verleden en de apartheid, is verbonden. Kentridge komt uit een sociaal bewogen familie. Zijn grootvader was parlementslid, zijn grootmoeder de eerste vrouwelijke rechtbankadvocaat. En zijn vader verdedigde als advocaat de familie van Steve Biko, een van de bekendste activisten tegen het apartheidsregime, die in 1977 door politie werd gedood. Kentridge zegt daardoor, van kinds af aan, bewust te zijn geweest van de 'onnatuurlijkheid' van de Zuid-Afrikaanse maatschappij - meer dan de meeste andere kinderen op zijn school.


En toch is hij bescheiden over zijn engagement. Zelf heeft hij zijn werk ooit 'politiek betrokken, maar op afstand' genoemd. Het werk zegt wel wat. Alles speelt zich af in zwart-wit: de lichtbeelden in het donker, het gebruik van houtskool op een lichte ondergrond, tot en met zijn kleding. Maar noem het werk niet politiek, maatschappelijk of geëngageerd.


Wat andere mensen er in zien, laat hij voor hun rekening. 'Ik vind het wat overdreven om mijn tekeningen politiek te noemen. Iedereen herkent er wat van zijn gading in. Maar die herkenning komt doorgaans overeen met wat ze zelf vinden. Het is een vorm van projectie. Prima.'


Verder: 'Ik gebruik gewoon wat voorhanden is. De acteurs en zangers komen uit Johannesburg. Dat is heel normaal voor mij. Ik woon er. En natuurlijk resoneert er daardoor iets in van het koloniale verleden, en het verzet daartegen. Als ik iets in Amsterdam zou maken, zou dat daar ook gebeuren. Maar in Johannesburg is die invloed moeilijker te vermijden. Wat ik doorgaans maak, is niet zozeer een essay over Zuid-Afrika, Zuid-Afrika zit gewoon in mijn werk.'


William Kentridge, Refuse the Hour. Frascati, Amsterdam. 18 en 19 juni, 20.30u. frascati.nl. Zijn tentoonstelling Black Box/Chambre Noire is te zien van 16 juli t/m 25 november in het Joods Historisch Museum, Amsterdam.


De dood van een metronoom


Inspiratie voor zijn kameropera Refuse the Hour vond William Kentridge in metronomen. Speciaal in die van de Amerikaanse kunstenaar Man Ray. Die maakte er één met een opgeplakt oog - naar verluidt het oog van zijn ontrouwe minnares en medefotografe Lee Miller - dat daardoor heen en weer bewoog. Titel: Object to be Destroyed (1923). Wat inderdaad gebeurde: in 1957 werd het op een tentoonstelling in Parijs door een 'nihilistische' student kapotgeschoten.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden