Zwarte stern zit gevangen in Brusselse regels

De EU probeert met het project Natura 2000 de zeldzaamste en kwetsbaarste natuurgebieden in Europa te beschermen. Nederland kent 162 van deze gebieden, de meeste liggen in Gelderland....

‘Duidelijkheid’, zegt Harry Keereweer, gedeputeerde (PvdA) te Gelderland, terwijl zijn dienstauto door de modder laveert en hij uitwijkt voor vrachtwagens die grond afvoeren. ‘Iedereen wil duidelijkheid.’

De auto stopt bij de ingang van het Rijnstrangengebied in de Gelderse Poort bij Zevenaar, de gedeputeerde stapt voorzichtig uit, met zijn goede schoenen probeert hij de plassen te ontwijken.

Hier is het rechts Natura 2000-gebied, en Ecologische Hoofdstructuur. Links van de weg liggen veehouderijen. Voor ons staan Gerrit van Scherrenburg, boswachter van Staatsbosbeheer, en Alwin Sloot, afdelingsvoorzitter van de LTO melkveehouderij. Zowel Sloot als Van Scherrenburg zegt het Keereweer even later na: ‘Duidelijkheid is belangrijk.’

Wat de drie heren bedoelen is: de uitvoering van het Europese natuurbeleid in Nederland is te ingewikkeld, te strikt en te juridisch. Terwijl, zo zegt gedeputeerde Keereweer: ‘Als je per gebied maatwerk levert met alle partijen, dan is het helemaal niet zo ingewikkeld om een goede balans te vinden tussen ecologie en economie.’

In het Rijnstrangengebied wordt het rietmoeras hersteld. Vanwege de verdroging is het riet in slechte staat. Met fatale gevolgen voor zeldzame broedvogels als de roerdomp, de grote karekiet en de zwarte stern. ‘De bedoeling is dat de waterstand weer natuurlijk wordt, dus hoger’, zegt Van Scherrenburg. ‘Maar de procedures zijn taai. Intussen kun je die vogelsoorten gewoon kwijt zijn. We zijn dus alvast begonnen met het afgraven van slib en strooisel. Zo komt het rietland onder water te staan. Immers: zonder water geen riet.’

De duidelijkheid betreft – in dit geval – het waterpeil. Van Scherrenburg: ‘In de hoogte van het waterpeil zit het conflict opgeborgen. Als het water hier in het voorjaar hoger staat, kun je hier in de buurt geen akkerbouw meer bedrijven. En andersom: als dit gebied blijft verdrogen, dan ben je de moerasvogels kwijt. De provincie geeft opdracht tot tussentijds rietherstel in het kader van Natura 2000. Samen met natuurorganisaties doen wij het werk om zo de rietvogels te behouden. Maar we wachten nog op de definitieve aanpassing van het waterpeil.’

Alwin Sloot van de plaatselijke LTO heeft soortgelijke vragen. ‘Er zijn hier boeren, even verderop, die zouden best weg willen. Of zich helemaal toespitsen op melkvee. Want inderdaad, vroeger stroomde hier de Rijn en was het te nat voor akkerbouw. De boeren zeggen: koop mij dan uit. Of geef een schadevergoeding vanwege het hogere waterpeil. De onduidelijkheid leidt tot onrust.’

Toch zijn Sloot en Van Scherrenburg niet helemaal ontevreden, want geregeld zitten de partijen samen aan tafel om te overleggen over het beheerplan van het Natura 2000-gebied. Sloot: ‘We praten in ieder geval mee.’

En wat Harry Keereweer nog graag wil zeggen, voordat de sfeer te klagerig wordt. ‘Het valt best mee met het verlenen van vergunningen aan agrariërs.’ Hij heeft het uitgezocht: ‘Van de 180 vergunningen die boeren in de afgelopen jaren hebben aangevraagd, zijn er al 120 afgegeven. En dat aantal neemt nog toe.’

Dus zegt de PvdA-gedeputeerde stellig: ‘Nederland zit helemaal niet op slot. In brieven van de ondernemersorganisaties VNO/NCW staat dat er in een straal van tien kilometer om Natura 2000-gebied niets meer kan. Dat zijn indianenverhalen. Er is een buffer van hoogstens een paar honderd meter, alleen voor sommige landbouwactiviteiten kan dit groter zijn.’

Toch heeft Keereweer zelf ook een probleem met Natura 2000. Gelderland heeft van alle provincies de meeste van deze in Europees verband bijzondere natuurgebieden, namelijk zeventien (van de 162), in oppervlakte is dat zelfs 40 procent van alle gebieden. En dat in een provincie waarin ook de landbouw nadrukkelijk aanwezig is. ‘Echt, we zijn trots op al die bijzondere natuurgebieden. Maar de regelgeving omtrent het Natura 2000 is een monstrum. Ik noem het ecologische bureaucratie. Iedere soort is vastgelegd en juridisch beschermd. Nederland heeft het onnodig ingewikkeld gemaakt. Zo ontstaat het gevaar dat ook mensen die vroeger voor natuur waren, zich ertegen gaan keren. Dat moet je voorkomen.’

Zwarte spechten
Keereweer pleitte vorig jaar in de Kamer al eens voor het vereenvoudigen van de regels rondom Natura 2000, wat in de Crisis en Herstelwet deels is gebeurd.

Maar dat is nog niet genoeg, aldus de gedeputeerde. ‘Wij maken op dit moment de definitieve beheerplannen voor de zeventien Natura 2000-gebieden. Daarin zoeken wij samen met ondernemers, boeren, waterschappen, natuurbeheerders, met alle partijen dus, naar een evenwicht. We streven naar maatwerk. De habitats in de natuurgebieden moeten sterker worden, terwijl economische activiteiten in de omgeving niet in het gedrang mogen komen. Het kan in onze visie zo zijn dat een boer zich kan uitbreiden op de ene locatie, terwijl dat op een ander locatie in het gebied niet kan. Als de totale uitstoot van ammoniak maar naar beneden gaat. Zo lossen wij het op. Maar ik vrees het ergste voor het moment dat wij de plannen gaan presenteren. Dan loopt er vast weer iemand van driehoog achter in Nijmegen naar de Raad van State om beroep in te dienen tegen een onderdeel van een beheerplan voor de Achterhoek.’

Sinds de Crisis- en Herstelwet is het iets moeilijker om dan ontvankelijk te worden verklaard. Desondanks verwachten de ambtenaren in Gelderland een flinke stroom beroepszaken. ‘En dat is slecht’, zegt Keereweer. ‘Voor de natuur en voor de boeren.’

Wat Keereweer maar wil zeggen: ‘Laat de inrichting van het gebied aan het gebied zelf over. Als het doel maar is dat de natuurhabitat steviger wordt. En dat de totale stikstofdepositie daalt.’

Keereweer noemt ook woorden als salderen en mitigeren. Wat hij bedoelt is dat op sommige plaatsen er wat af kan, en op andere plaatsen wat bij. En ja: ‘Soms moet je op de ene plek iets van natuur loslaten om de landbouwfunctie te laten voorgaan. Terwijl op een andere plek de natuurdoelen juist makkelijker te verwezenlijken zijn. Zoals hier in de Rijnstrangen.’

Dat is ook het principe van de Ecologische Hoofdstructuur die al werd aangelegd. ‘Die maakt de natuurgebieden groter en robuuster en agrarische bedrijven komen daarbuiten te liggen. In feite wordt inrichting logischer.’

Natura 2000 komt daar nog eens bovenop. Maar daarin gaat het om soorten- en habitatbescherming. De gedeputeerde: ‘Dat zou je juridisch heel strikt kunnen gaan toepassen. Dan zitten er ergens 450 zwarte spechten. Als een bedrijf in de buurt wil uitbreiden dan moet het aantonen dat er na de uitbreiding niet opeens nog maar 449 spechten zijn. Terwijl die ene ontbrekende specht natuurlijk net tijdens het tellen achter een boom kan zitten. Maar het hoort niet om aantallen te gaan. Het gaat om geschikte leefgebieden voor deze beschermde diersoorten.’

En dan is er nog het stikstofprobleem. De uitstoot daarvan moet omlaag, maar, zo vindt Keereweer, ‘de opgave ligt nu toch te eenzijdig bij de landbouw. Ook buiten de landbouw, bijvoorbeeld via het verkeer, zou de ammoniakdeken omlaag kunnen. Bijvoorbeeld door het verlagen van de maximumsnelheden op de Veluwe van 80 naar 60. Hoe dan ook: de agrarische bedrijven die nu op slot zitten, willen duidelijkheid. Maar die moet in dit geval van het Rijk komen.’

Landgoed Tongeren
Verder is het een kwestie van gezond verstand gebruiken bij het maken van de beheerplannen. Dat is nu precies wat Charlotte Rauwenhoff, directeur van Landgoed Tongeren (gemeente Epe), volgens de provincie heeft gedaan. Rauwenhoff is directeur namens de 180 aandeelhouders van het landgoed van 500 hectaren, dat op de rand van het Veluwemassief ligt en deels Natura 2000-gebied is. Die aandeelhouders zijn afstammelingen van Jan Hendrik Rauwenhoff.

Tien jaar geleden bevonden zich op het landgoed nog vijf boerderijen. Twee boeren zijn inmiddels gestopt, twee boeren gaan in de nabije toekomst stoppen. Charlotte Rauwenhoff: ‘Maar wij hebben gezegd: wij willen de landbouw op ons landgoed behouden. Vanwege de pachtinkomsten, maar ook vanwege het agrarische cultuurlandschap dat hier zo mooi op de rand van het bosgebied ligt.’ Een probleem was: ongeveer in het midden van het landgoed heeft Jan Hendrik Rauwenhoff in de 18de eeuw een parkbos aangelegd. Dat is nu uitgeroepen tot Natura 2000-gebied. ‘Daar direct omheen kunnen we nu geen landbouwbedrijf beginnen.’ En op de bestaande agrarische locaties zou een moderne boerderij ‘het landschappelijk evenwicht’ verstoren.

De plek waar de vijfde boerderij nu zit, is ook geen optie. Omdat juist dit een gebied is waar ‘natte natuur met zeldzame heideplantjes’ kan gedijen. Charlotte Rauwenhoff bedacht een ‘integrale’ oplossing voor het gebied: een nieuw agrarisch bedrijf zou net buiten de buurtschap worden opgericht.

De leeg gekomen boerderijen en schuren in de buurschap worden wooneenheden, de nadruk op het landgoed komt te liggen op het cultuurlandschap en de buurschap in combinatie met het parkbos. En de landbouwgrond bij de vijfde boerderij wordt ‘natte natuur’.

Vijf jaar tijd en energie heeft het project Rauwenhoff inmiddels gekost en het is dat ze rentmeester van beroep is en voltijds directeur van het landgoed, ‘anders was het denk ik niet gelukt. Er is zo veel wetgeving, en die is soms nog tegenstrijdig ook. Boven op de Ecologische Hoofdstructuur komt de Natura 2000 wetgeving. Daarnaast hebben we te maken met de Wet Ammoniak en Veehouderij. Allemaal wetgeving gericht op bescherming van natuurwaarden.’

En nog altijd is Rauwenhoff niet helemaal overtuigd of het bestemmingsplan wel wordt aangepast en ze al haar vergunningen krijgt. En of er vervolgens niemand – die van driehoog achter in Nijmegen – beroep aantekent.

Charlotte Rauwenhoff: ‘Ik wil alle belangen dienen: de natuur, het agrarische cultuurlandschap, de bewoners en de bezoekers van het landgoed. Alleen, daar moet het systeem nog aan wennen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.