'Zwarte Paus' met beide benen op de grond

Als generaal-overste van de jezuïetenorde stond het leven van Peter-Hans Kolvenbach in het teken van dienstbaarheid aan de kerk en de paus.

Peter-Hans Kolvenbach (1928-2016).Beeld anp

Er zijn samenzweringstheorieën die beweren dat hij al 500 jaar de machtigste man in de wereld is: de generaal-overste van de jezuïetenorde. Zijn bijnaam is de Zwarte Paus omdat hij altijd in het zwart gekleed gaat, in tegenstelling tot de andere paus, wiens steun en toeverlaat hij is.

Peter-Hans Kolvenbach was tussen 1983 en 2008 de 29ste Zwarte Paus sinds Ignatius van Loyola, de oprichter van de Sociëteit van Jezus in 1534. Daar schaamde hij zich niet voor. 'Liever Zwarte Paus dan éminence grise, want die maken de dienst uit achter de coulissen. Ik ben dienstbaar aan de kerk', zei hij in een interview met Leo Fijen in Kruispunt.

Behalve als denktank van de paus zijn de Jezuïeten eeuwenlang de leermeesters van de elite in Europa geweest. Maar toen Kolvenbach aantrad verkeerde de orde in een crisis. Het aantal leden was in twintig jaar teruggelopen van 36 duizend naar 20 duizend, waaronder te weinig hoogopgeleiden waren om nog de elite te kunnen scholen. Daarnaast dreigde een keiharde confrontatie met de paus. Kolvenbachs voorganger, de Bask Pedro Arrupe, steunde tot ergernis van Johannes Paulus II de bevrijdingstheologie in Zuid-Amerika. De minzame Kolvenbach werd tot nieuwe generaal-overste gekozen om de rust te herstellen. Hij was daarmee de tweede Nederlander die de grootste orde van katholieke priesters ging leiden. De eerste was de Amsterdammer Jan Roothaan in de 19de eeuw.

In 2008 kreeg hij van de nieuwe paus Benedictus XVI toestemming om terug te treden. Kolvenbach, die inmiddels 79 jaar was, pakte daarna zijn vak oosterse linguïstiek weer op en werd medewerker van het onderzoekscentrum voor Arabisch christendom van de Université Saint-Joseph in Beiroet. Hier overleed hij ook op 26 november, waarmee hij een van de weinige generaal-oversten werd die niet in Rome zouden sterven.

Kolvenbach werd geboren in het Gelderse Druten als zoon van de zakenman Gerard Kolvenbach en diens Italiaanse vrouw. Zij stuurden hem naar het Petrus Canisius in Nijmegen, een jezuïtische school. Zo belandde hij als vanzelf bij de orde, waar hij in 1948 intrad. Hij studeerde filosofie aan Berchmanianum, de eigen faculteit van de orde in Nijmegen.

'Na 1956 konden er geen nieuwe Nederlanders meer als missionaris naar Indonesië', zegt secretaris Jan Stuyt van het Nederlands-Vlaamse provincialaat. 'Tegelijkertijd werden de Fransen vanwege de Suezcrisis uitgewezen in het Midden-Oosten. De oplossing was simpel. De Nederlanders gingen naar het Midden-Oosten.'

Peter-Hans Kolvenbach, in 1985.Beeld anp

Kolvenbach kwam in 1958 in Libanon terecht, waar hij later in de Armeens-katholieke ritus, een viering in de Armeense taal, tot priester werd gewijd. Hij werd professor in de linguïstiek aan de Université Saint-Joseph en in 1974 de provinciale overste voor het Midden-Oosten. Dat hij op het hoogtepunt van de Libanese burgeroorlog naar Rome werd geroepen, vond hij vreemd. 'Ik ben een van de weinigen met voldoende zenuwen om tegen oorlog te kunnen', merkte hij op. Stuyt zegt dat Kolvenbach een ideale 'Zwarte Paus' was. 'Een beetje een mysterieuze man. Hij was diplomatiek, discreet en stond op heel goede voet met Johannes Paulus II. Wekelijks overlegde hij met hem.'

Kolvenbach stond in Rome elke dag om vier uur op en belegde vergaderingen zo vroeg mogelijk. Dat gaf hem tijd om te studeren en via de achterdeur te verdwijnen voor een wandeling. Dat wandelen deed hij tot ieders verbazing ook in Beiroet, waar alle autoriteiten zich verplaatsen in auto met chauffeur. 'Het houdt me gezond en met beide benen op de grond.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden