Zwarte kant van de ziel

Vlamingen tonen keihard egoïsme en nietsontziende hang naar lust. Gaandeweg wordt het spel van de sterke acteurs ernstiger, resulterend in een adembenemend mooi laatste deel.

theater


Het Wijde Land van Arthur Schnitzler door STAN en Toneelhuis/Olympique Dramatique. In Bourla Schouwburg Antwerpen, 2/11


In Toneelschuur Haarlem op 8/11 en 9/11. toneelhuis.be


Toen Friedrich Hofreiter de jonge, brutale blik in de ogen van zijn tegenstander zag, heeft hij hem bewust neergeknald. Dat is de tragische afloop van het duel tussen Hofreiter en de jonge luitenant Otto von Aigner aan het slot van het toneelstuk Het Wijde Land (1911) van Arthur Schnitzler. Hofreiter kan het simpelweg niet verdragen dat zijn tijd voorbij is en dat hij wordt ingehaald door de jeugd. Daarom moest Otto dood.


Dat Otto ook de minnaar was van zijn vrouw, is van minder belang. Ze hebben immers een open huwelijk, Hofreiter en zijn Genia, een openheid waarvan overigens vooral de man profiteert. Schnitzler schetst in Het Wijde Land een portret van de Weense bourgeoisie aan het begin van de 20ste eeuw. Het gaat er behoorlijk modern aan toe, vooral wat de liefde betreft - de ziel is immers een wijd land, waarin van alles mogelijk is.


Het personage Hofreiter (directeur van een gloeilampenfabriek, destijds symbool voor de vooruitgang) is in alles de moderne zakenman: veel op reis, veel gevaarlijke liaisons. Zijn Genia houdt van hem, maar zoekt ten slotte troost in de armen van de mooie Otto. Splijtzwam in het huwelijk wordt het jonge meisje Erna, die samen met Hofreiter een gevaarlijke bergtop beklimt, waarmee dit overspel zowel fysiek als geestelijk een hoogtepunt bereikt.


Het Wijde Land bestaat voornamelijk uit een aaneenschakeling van tamelijk briljante monologen, waarin Schnitzler (hij was arts en schrijver) zijn kennis van de menselijke ziel beeldschoon formuleert. Het stuk is in Nederland eerder gespeeld door onder meer Het Publiekstheater (1987, met Guido de Moor als enigmatische Hofreiter) en De Theatercompagnie (2007, met Mark Rietman als een geïmplodeerde Hofreiter). In de Vlaamse productie die nu wordt gespeeld door STAN en Toneelhuis/Olympique Dramatique (op 8 en 9 november exclusief te zien in Toneelschuur Haarlem) is de eer toebedeeld aan Koen de Graeve. Hij maakt van die rol een patjepeeër en een botterik, een ijdele kwast bovendien, met halflang haar, een baardje, een hipster avant la lettre. 'Ik vind verlangen een heel goede basis voor menselijke relaties, veel beter dan gewoonte', is Hofreiters uitgangspunt.


Wat de Vlamingen met hun ironische visie op Het Wijde Land doen, is een röntgenopname maken van de zwarte kanten van de menselijke ziel. Niet met ingeleefd spel, niet door ontroering en medeleven, maar juist door keihard het egoïsme en de nietsontziende hang naar lust te tonen. Soms onderbreken de acteurs de voorstelling om zich rechtstreeks tot het publiek te richten. 'Zijn wij verstaanbaar? Articuleren we goed genoeg?', vragen ze dan, om vervolgens een potje overdreven luid toneel te gaan spelen. De gespeelde arrogantie en ijdelheid van de toneelspelers past wonderwel bij die van Schnitzlers personages.


Het toneelbeeld (mede ontworpen door Mat-thias de Koning) bestaat uit een beschilderd doek en veel plastic tuinstoelen. Aangevuld door een prachtig lichtontwerp (Thomas Walraven) zorgt dat voor een weids effect. Naast de excellerende Koen De Graeve is ook Sara De Roo als zijn vrouw Genia sterk in haar deels laconieke, deels dramatische omarming van het lot. De altijd weer innemende Damiaan De Schrijver zorgt voor een paar grappige dubbelrollen.


Gaandeweg de voorstelling worden toon en spel ernstiger, resulterend in een adembenemend mooi laatste deel. Hofreiter staat dan oog in oog met de jeugd, die hij nietsontziend omlegt. Tegelijk realiseert hij zich dat je ze niet allemaal kunt doden. Dat zijn tijd bijna voorbij is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden