Zwarte boeren op weg naar 'blanke cijfers'

De passie en kennis van de blanke boeren hebben ze (nog) niet maar de zwarte Zimbabwanen die de grond van de blanken overnamen, lijken de achterstand in te lopen.

MARONDERA - Alex Vokoto is nog niet tevreden. 'De landhervorming is voor veel mensen heel gunstig geweest', zegt hij. 'Maar er moet nog een hoop gebeuren. En met deze regering, die alleen aan zichzelf denkt, zal het daarvan niet komen. Als we niet oppassen, hebben we straks vooral te maken met de mislukkingen van de landhervorming.'


Het zijn woorden die in Zimbabwe de afgelopen jaren vaker hebben geklonken. Vooral uit de monden van blanke Zimbabwaanse boeren. Maar Vokoto is net zo zwart als president Mugabe, de man die in 2000 tot gedwongen onteigening van blanke boerderijen besloot. En dat niet alleen: Vokoto is een landbouwdeskundige.


Hij werkt voor 'Boka Tobacco Floors', de grootste tabaksveiling ter wereld. Die staat in de hoofdstad Harare. Maar vandaag is Vokoto meegegaan naar Marondera en omgeving, ruim een uur rijden ten oosten van de hoofdstad. Daar wil hij, naar eigen zeggen, 'zowel het goede als het slechte' laten zien van wat in de afgelopen dertien jaar voor zwarte boeren is bereikt.


Zimbabwe gold jarenlang als de 'broodmand' voor zuidelijk Afrika. Het land produceerde en exporteerde gewassen als suiker, maïs en graan. Ook verbouwde het veel katoen en was het een van de grotere tabaksproducenten ter wereld. Dat alles vooral dankzij de inspanningen van ruim vijfduizend blanke boerengezinnen. Blanken wier voorouders ooit het land van zwarten hadden afgenomen.


De landhervorming moest hieraan een einde maken. Het leek een nobel gebaar van Robert Mugabe, de president die ook eind deze maand weer herkozen hoopt te worden. Maar het was vooral, zo meent George Nheweyembwa, de financieel directeur van Boka, een doldrieste maatregel van een 'wanhopige man', die eind vorige eeuw zijn tot dan toe onaantastbare machtspositie in gevaar zag komen.


De landhervorming ging met het nodige geweld gepaard. Zeker zo erg was, dat daarna de economie van Zimbabwe in haar geheel het ravijn instortte. Blanke boeren werden verjaagd, maar daarvoor in de plaats kwamen, zoals Alex Vokoto het noemt, 'mobiele-telefoonboeren': vrienden van Mugabe, mensen zonder landbouwervaring, die vanuit Harare meenden een boerenberijf te kunnen runnen.


Sinds enige tijd lijkt het verhaal over de landhervorming aan een nieuwe versie toe. Dat komt vooral door de publicatie van het boek Zimbabwe takes back its land. Uit de studies daarin zou blijken dat inmiddels honderdduizenden zwarte boeren hard aan het werk zijn en de productie weer zo goed als op het niveau van eind vorige eeuw hebben gebracht.


De praktijk blijkt, als altijd, ingewikkelder en weerbarstiger. Zeker, op de vroegere grootgrondbedrijven van blanken zijn nu enkele honderdduizenden zwarten kleinschalig en hard aan het werk. Maar, zo menen in Zimbabwe zowel de voor- als tegenstanders, zeker de helft van hen ontbreekt het nog aan ervaring, technologie en financiële middelen om nu al van een succes te kunnen spreken.


En ook van 'passie' is volgens de zwarte deskundige Alex Vokoto nog te weinig sprake. Die is volgens hem wel te vinden bij blanke boeren, mensen die al generaties lang het Zimbabwaanse land bewerken, en die nu, nadat zij al hun eerdere grond en bezittingen verloren, voor een deel weer aan de slag zijn op bedrijven waar zij percelen huren van de nieuwe, zwarte eigenaren.


Joof Bekker is zo'n 'nieuwe oude boer'. Het is, in zijn voorkomen en spreken, een typische vertegenwoordiger van het blanke Zimbabwaanse boerenras. Zijn gegroefd gelaat gaat deels schuil onder een pet. En ondanks de juli-kou draagt hij zijn vertrouwde korte broek. Bekker kijkt toe hoe zijn zwarte landarbeiders bezig zijn het zaad te zaaien voor de nieuwe tabaksaanplant.


Samen met zijn Zuid-Afrikaanse vrouw en zijn 26-jarige, werkloze zoon, woont Joof Bekker, wiens familie ooit twee grote boerderijen bezat, tegenwoordig in een caravan. 'Het is wel een beetje lastig dat we nog geen douche en wc hebben', zegt de nuchtere boer. 'Maar dat komt hopelijk snel weer.'


Bekker huurt dertig hectare. De afgelopen oogst lukte niet al te best maar deze keer hoopt hij meer geluk te hebben. Hij is weer helemaal opnieuw begonnen. Over het vermeende succes van de landhervorming heeft hij zo zijn twijfels. 'Ik kan me niet voorstellen dat de regering dit voor ogen had toen zij aan de gedwongen onteigening begon. Misschien doet één procent van de nieuwe boeren het goed, maar de meesten weten echt nog niet waar ze mee bezig zijn. Dat kan ook moeilijk anders. Wij hebben generaties nodig gehad om onze kennis op te bouwen.'


Maar het proces is onomkeerbaar, zo weet ook Bekker. En wat in Zimbabwe is gebeurd, kan de komende jaren ook in naburig Zuid-Afrika en andere landen van het continent op stapel staan. Het is een soms uiterst pijnlijk proces, maar de grond moet uiteindelijk terugkomen bij de zwarte mensen die tijdens de koloniale periode gedwongen werden hun gebieden te verlaten.


Van alle landbouwsectoren die in zwarte handen zijn gekomen, doet de tabak, goed voor bijna de helft van de landbouwproductie, het inmiddels heel behoorlijk. Het is de snelst groeiende tak van Zimbabwes economie en hoopt over enkele jaren weer het productieniveau van vóór het jaar 2000 te hebben bereikt. Het is ook de landbouwsector waar, mede dankzij de grote vraag uit China, het meeste geld te verdienen valt - wat als nadeel heeft dat voedselsectoren verwaarloosd dreigen te worden.


Peter Nheweyembwa, de vader van financieel directeur George, is het hoofd van een school in de buurt van Marondera. Maar sinds enkele jaren is hij ook de gelukkige bezitter van 93 hectare grond waarop hij, een enorm rotsgebied uitgezonderd, tabak verbouwt. Vanuit de verte wijst hij al trots naar 'zijn' heuvel. 'Ik ben een van de begunstigden van de landhervorming.' Maar hij is dus ook nog altijd schoolhoofd. Op de vraag wat hij eerder van tabak wist, antwoordt Nheweyembwa met een eenvoudig: 'Niets.' Maar hij heeft, zo geeft hij aan, boeken gelezen, cursussen gevolgd, en zwarte arbeiders ingehuurd die wel verstand van het boerenbedrijf hebben. Zijn oogst dit jaar was goed. Hij hoopt nog een paar hectares meer te kunnen huren. En voor blanke boeren is volgens hem in Zimbabwe geen plaats meer.


Dan neemt hij afscheid en gaat terug naar school. Vanavond is hij weer thuis, in de hoofdstad Harare. 'Van zulke mensen moeten we het dus niet hebben', verzucht de eerlijke Alex Vokoto. 'Wie niet eens op zijn boerderij wil wonen, kent geen echte liefde voor het vak.'


Joof Bekker blanke boer, die nu grond huurt van een zwarte eigenaar


Peter Nheweyembwa zwarte boer, begunstigde van de landhervorming

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden