ZWART is geen literaire doorbraak, maar een verzameling onverzoenlijke preekjes voor eigen parochie

Beeld Frank Ruiter

Een opvallend boek, zwart met in grote witte letters 'ZWART' op het omslag. Zó groot zijn de letters dat het woord er alleen in tweeën gesneden op past: ZW-ART, met daaronder in kleinere letters: 'Afro-Europese literatuur uit de lage landen'. Het boek, samengesteld en ingeleid door Vamba Sherif en Ebissé Rouw, bevat verhalen van Afrikaanse migranten, aldus de achterflap, fictie en non-fictie; 'gelaagd, grenzeloos, uitermate urgent, (...) vrijgevochten, geëngageerd, geestig, (die) tonen voor eens en voor altijd dat zwart-zijn meer is dan alleen kleur.'

Ik moest denken aan een boekje dat ik bezit, uit de vroege jaren zestig. Ik zag hoe zwart ik was heet het, met als ondertitel 'Poëzie van Noordamerikaanse negers'. Zwarte kunst is essentieel voor zwarte emancipatie, betoogden de samenstellers terecht, en inderdaad, de bundel betekende een doorbraak voor later beroemd geworden auteurs als Dolores Kendrick, Mari Evans en Ishmael Reed.

Missie geslaagd dus, en er stonden prachtige gedichten in ook, maar de opzet van het boekje vond ik pijnlijk, beschamend, iets van tijden die gelukkig voorbij zijn. Segregatie in de literatuur, een boek samenstellen op basis van huidskleur...met de beste bedoelingen, dat wel, maar tóch. 'Zwarte' kunst op één hoop gegooid in een boekje, omdat de auteurs als individuele zwarte literator geen voet aan de grond kregen. Barre tijden, die in de Anglo-Amerikaanse letteren gelukkig voorbij zijn; zwarte literatuur is daar inmiddels volwassen geworden, getuige Zadie Smith, Ta-Nehisi Coates, Maya Angelou, Alice Walker, et cetera.

Daarom was ik des te verbaasder over ZWART. Verhalen van zwarte mensen in de lage landen worden 'grotendeels genegeerd' betogen de samenstellers. Is dat zo? Eerder het omgekeerde, lijkt me, uitgevers zijn dól op schrijvers die niet 'wit' zijn, want die verkopen prima. Maar goed: kregen we dus, met ZWART, eindelijk het puikje van die 'genegeerde' literatuur onder ogen?

Helaas, het resultaat is weinig overtuigend. Stilistisch blijft het merendeel beneden peil, er worden nogal wat clichés opgebakken in tenenkrommend hedendaags activistenjargon ('fetisjerende microagressies', 'negrofobie' , een 'zee van witheid', een jonge vrouw met angststoornissen die een 'post-traumatic slave syndrome' krijgt toegedicht), er is volop naïeve hoogdravendheid in middelbareschoolproza; 'Het gevoel van vrijgevochtenheid dat ik overhield aan Afropunk Parijs zou ik daarom nog de hele zomer op mijn lippen proeven'. 'Je blik wordt noodgedwongen naar buiten toe gestuurd, door de torenhoge glazen wanden, naar de levenloze woestijn'; dat werk. Een strenge redacteur had hier heel wat onheil kunnen voorkomen. Ook anderszins is het boek slordig uitgegeven: 'onze gesprek', 'sober' waar 'nuchter' wordt bedoeld (dat is iets heel anders) - was het boek een haastklus?

Een goede schrijver heeft het vermogen de lezer mee te trekken in een wereld die voor de lezer vreemd is, om beschreven gebeurtenissen en ideeën toegankelijk en herkenbaar te maken voor een groter publiek dan de 'eigen' kring. De verhalen in ZWART (de gunstige uitzondering daargelaten) slagen daar niet in, omdat ze blijven hangen in zwart narcisme, met afkeer van alles dat 'wit' is als logische, maar spijtige pendant. 'Ik word regelmatig beticht van het fantasiebegrip 'omgekeerd racisme'', klaagt auteur Seada Nourhussen, om vervolgens te betogen dat ze niet meer met 'witte mensen' in gesprek wil gaan en in haar 'zwarte bubbel' wil blijven.

Tsja. Dat is inderdaad geen 'omgekeerd' racisme, maar gewóón racisme. Dit soort doorgeschoten activisme maakt van ZWART geen literaire doorbraak van zwart talent, maar een verzameling onverzoenlijke preekjes voor eigen parochie. En dat is pijnlijk, bijna zestig jaar na Ik zag hoe zwart ik was.

Reageren? s.witteman@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden