Zware handel, lichte straffen

De strafmaat voor mensenhandel is weer verhoogd. Dat zal niet helpen, schrijft Renate van der Zee. Rechters vonnissen nu al veel milder dan kan.

Ze zat opgesloten in een kelderbox, toen de politie haar vond. Een meisje van 17, laten we haar Mandy noemen. Mandy verbleef in een jeugdinrichting omdat ze psychische problemen had, maar in de weekeinden mocht ze naar huis. Zomer vorig jaar fietste ze na het weekendverlof bij haar ouders weg, maar ze kwam nooit bij de jeugdinrichting aan. Niemand wist waar ze was. Haar ouders gaven haar op als vermist.


Mandy, zou later blijken, was in handen gevallen van een groepje pooiers die haar bedreigden en dwongen seks te hebben met klanten die ze via advertenties wierven. Het geld dat ze verdiende, verdween in hun zakken. Toen Mandy's vermissing voorbij kwam in een opsporingsprogramma op televisie, werd het haar uitbuiters te heet onder de voeten. Ze besloten haar door te verkopen. De man die Mandy kocht, kwam erachter dat ze gezocht werd en sloot haar op in een kelderbox. Daar werd ze 's nachts door de politie gevonden, ontredderd en verwaarloosd.


Vorige maand kwamen Mandy's uitbuiters voor de rechter. De officier eiste straffen tot vier jaar gevangenis, maar de hoogste straf die de rechter oplegde, was achttien maanden. Vijf van de zes verdachten kwamen er met nog lichtere straffen vanaf. Voor het tot prostitutie dwingen van een kwetsbaar meisje, dat als handelswaar werd verkocht en als een dier opgesloten in een kelderbox. En dat met strafverzwarende omstandigheden: Mandy was minderjarig en de mensenhandel was gepleegd in groepsverband.


Met ingang van 1 april is de maximumstraf voor mensenhandel omhooggegaan van acht naar twaalf jaar. De tweede verhoging in betrekkelijk korte tijd: in 2008 ging die al van zes naar acht jaar. Maar nog altijd staat de praktijk in de rechtszaal daarmee in groot contrast. De vonnissen zijn vaak nog geen kwart van het maximum. Als het al tot een veroordeling komt, want ongeveer eenderde van de mensenhandelzaken eindigt in vrijspraak.


'Een belangrijke oorzaak voor die lichte straffen is simpelweg een gebrek aan kennis bij rechters. Dat komt doordat ze weinig ervaring met dit soort zaken hebben', zegt landelijk mensenhandelofficier Warner ten Kate erover. 'Omdat er relatief weinig mensenhandelzaken zijn, zo'n tweehonderd in 2012, is de kans dat een rechter zo'n zaak krijgt niet zo groot. Veel rechters missen ervaring en je ziet ze dan tot een lichter vonnis komen via de meest wonderlijke redeneringen. Geregeld wordt het argument aangevoerd dat het slachtoffer ermee heeft ingestemd om in de prostitutie te gaan werken. Terwijl het er voor een veroordeling voor mensenhandel niet toe doet of het slachtoffer vrijwillig is gaan werken of niet. Sommige rechters passen de wet gewoon niet goed toe.'


De onafhankelijke nationaal rapporteur mensenhandel deed onderzoek naar uitspraken van rechters en constateerde dat in 2010 gemiddeld 1,3 jaar gevangenisstraf werd opgelegd bij mensenhandel in de seksindustrie. Als er daarnaast ook andere delicten werden bewezen, was dat gemiddeld 2,7 jaar. 15 procent van de bewezen slachtoffers bleek jonger dan 18 jaar.


Lachen

Om specialisatie te bevorderen worden grote mensenhandelzaken sinds 1 januari ondergebracht bij vier rechtbanken. En binnen rechtbanken zal een beperkt aantal rechters zich met mensenhandel bezighouden, alles om expertise te bevorderen.


Dat, zo wordt duidelijk, is geen overbodige luxe.


Warner ten Kate geeft geregeld cursussen over mensenhandel aan rechters en officieren van justitie. 's Ochtends, voordat de cursus begint, hoort hij steevast dezelfde vooroordelen: 'Die vrouwen kiezen toch zelf voor de prostitutie?' en: 'Wat is er nou zo erg?' Maar dan vertoont hij een film over het treurige lot van Anna, een jonge studente uit Oost-Europa die in een café een aardige man tegenkomt die zegt haar wel aan werk te kunnen helpen in Nederland. Eenmaal daar moet ze haar paspoort inleveren, wordt ze mishandeld, gedwongen tot prostitutie en uiteindelijk doorverkocht. 'Die film duurt tien minuten, maar hij hakt er altijd in', vertelt hij. 'Op de Wallen zie je de vrouwen lachend achter de ramen staan. Als je niet weet wat daarachter schuilgaat, denk je dat er niets aan de hand is. Maar ze móeten wel lachen, anders trekken ze geen klanten. Denk je nou echt dat een Roemeens meisje van 18 ervoor kiest om opgesloten te worden, om dagelijks tien, twintig mannen over zich heen te krijgen, mannen die dronken of stoned zijn, mannen die stinken, noem maar op? Zo'n meisje wordt in feite dagelijks tien, twintig keer verkracht. En onze richtlijn bij één enkele verkrachting is al 24 maanden gevangenisstraf.'


Weinig ervaring

Ook volgens de nationaal rapporteur worden de meeste uitspraken tot dusver gedaan door rechters die weinig ervaring met mensenhandelzaken hebben, waardoor de kans groot is dat ze in een juridische valkuil trappen. Het wetsartikel tegen mensenhandel is het langste in het wetboek van strafrecht. Het is bovendien ingewikkeld. Wil er sprake zijn van mensenhandel, dan moet er dwang zijn gebruikt. Klassiek is het mishandelde slachtoffer dat daar nog de sporen van draagt. Maar dwang kan op allerlei manieren: een slachtoffer kan psychologisch onder druk zijn gezet, op subtiele manieren gemanipuleerd of haar pooier kan simpelweg misbruik hebben gemaakt van de kwetsbare positie waarin ze zich bevond. Ga dat maar eens bewijzen.


'Het zijn arbeidsintensieve zaken', zegt oud-politieman Wim Keizer, die vijf jaar als mensenhandelrechercheur voor de politie Groningen werkte. 'Soms ben je met je team een jaar met zo'n zaak bezig voor je het bewijs rond hebt. Het verhoren van slachtoffers is ook niet bepaald eenvoudig: het is allemaal emotie wat dan over tafel komt. Die vrouwen vertrouwen je dagenlang hun ziel en zaligheid toe, vaak zijn het verschrikkelijke verhalen. En dan zit je in de rechtszaal en dan hoor je: achttien maanden, waarvan zes voorwaardelijk. Dan ga je rekenen: zes voorwaardelijk, dat wordt dus twaalf maanden. Daar gaat in de praktijk eenderde af, dus dan zit je op negen maanden. Daar moet dan nog het voorarrest vanaf en dan weet je: die vent staat over een paar weken weer op straat. Hoe leg je dat uit aan de slachtoffers? Dat doet pijn. Weet je wel hoe moeilijk het is een slachtoffer tot aangifte te bewegen dat nog onder invloed van haar pooier staat en heel bang is? Als je dan te maken krijgt met een rechter die voorbij lijkt te gaan aan wat het slachtoffer is aangedaan, dan voel je je als politieman behoorlijk pissig en gefrustreerd.'


Vorige week bleek dat de aangiftebereidheid van slachtoffers van mensenhandel in Nederland afneemt. Slechts 26 procent van de geregistreerde slachtoffers doet aangifte. In 2011 was dat percentage nog 38 procent.


'Waar rechters ook moeite mee hebben, is de ambivalente houding die slachtoffers soms aannemen', zegt Ten Kate. 'Sommige slachtoffers zijn getraumatiseerd en vertellen daarom verhalen die niet kloppen. Of ze trekken hun aangifte in uit angst voor represailles. Anderen lijden aan het Stockholm-syndroom en zien hun uitbuiter als hun grote liefde. Weer anderen voelen zich geen slachtoffer, omdat ze achter de ramen in Amsterdam nog altijd beter af waren dan in de vrieskou op straat in Boekarest, ook al moeten ze al hun verdiende geld afdragen aan hun uitbuiter. Sommige rechters hebben er moeite mee zo'n prostituee als een slachtoffer te beschouwen.'


Wie verdient geld?

Als je wordt neergestoken, weet iedereen dat je slachtoffer bent. Bij mensenhandel is het niet altijd zo duidelijk. Daarom zouden rechters er goed aan doen om meer te kijken naar degene die er misbruik van heeft gemaakt. Want de belangrijkste vraag is: wie wilde er geld aan verdienen?'


Volgens raadsheer Peter Lemaire is het 'beslist niet zo' dat Nederlandse rechters de ernst van mensenhandel niet beseffen. Hij kreeg vroeger als politierechter en nu als appèlrechter bij het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden geregeld mensenhandelzaken onder ogen.


'Er is geen rechter die niet gevoelig is voor het achterliggende kwaad bij een mensenhandelzaak. Rechters begrijpen heus wel dat de meeste vrouwen niet voor hun lol de prostitutie in gaan. Maar er zijn veel gevallen waarbij bewijs een ernstig probleem vormt. Het zijn ingewikkelde psychologische processen waardoor pooiers slachtoffers in hun greep kunnen houden. Door die psychologische processen ontkennen die vrouwen geregeld dat ze slachtoffer zijn en - sterker nog - houden ze hun pooier soms de hand boven het hoofd. Als ze dan ook nog een verhaal vertellen dat niet helemaal klopt, wordt het wel heel moeilijk om tot een veroordeling te komen.'


Luguber

Chris Sent van de kennis- en opvangorganisatie Centrum Kinderhandel Mensenhandel denkt dat de legalisering van prostitutie in Nederland het voor rechters moeilijker heeft gemaakt de ernst van mensenhandel in te zien. Sent volgt al jaren een groot aantal mensenhandelzaken op de voet. Vorige week ging het over een jonge Hongaarse vrouw die anaal was verkracht door haar uitbuiter, een man die zijn geslachtsdeel had laten opspuiten met siliconen. 'Dat is de lugubere realiteit als je het over mensenhandel hebt. Maar het lijkt soms of Nederlandse rechters een norm ontwikkelen van tien maanden per slachtoffer in mensenhandelzaken. Die tien maanden per slachtoffer nam de rechtbank als uitgangspunt in de beruchte Sneepzaak, waarbij Saban B. en zijn handlangers jarenlang vrouwen tot prostitutie dwongen. Dan hebben we het over slachtoffers die bont en blauw werden geslagen, vastgebonden met elektriciteitssnoer en direct na een abortus al weer aan het werk moesten.


'Met die legalisering zeggen we dat we prostitutie normaal vinden. We hoeven dus niet stil te staan bij wat prostitutie werkelijk betekent. Dat doet onbewust iets met de manier waarop rechters naar gedwongen prostitutie kijken. Als je prostitutie als iets normaals beschouwt, dan kan gedwongen prostitutie ook niet zo erg zijn. En dat zie je terug in deze vonnissen. In Nederland is het in de prostitutie brengen van minderjarigen sowieso verboden. Maar het gebeurt geregeld dat rechters lichtere vonnissen vellen omdat een minderjarig meisje ermee zou hebben ingestemd om de prostitutie in te gaan. Het lijkt er soms op dat de legalisering ertoe heeft geleid dat wij prostitutie van minderjarigen ook normaal moeten vinden.


'Daarom pleit ik voor de herinvoering van het pooierverbod', zegt rechter Peter Lemaire. 'Dat zou de vrouwen beter beschermen en veel bewijsproblemen voorkomen.'


Hij legt uit dat in Nederland prostitutie is gelegaliseerd vanuit de hoop enerzijds een 'schone' prostitutiebranche te creëren en anderzijds mensenhandel aan te pakken via de mensenhandelwet. 'Dat is een illusie gebleken. Je kunt van prostitutie geen nette bedrijfstak maken, want er lopen daar altijd louche figuren rond die vrouwen proberen uit te buiten. Het is veel eenvoudiger om dat soort kerels aan te pakken via een pooierverbod dan met die ingewikkelde mensenhandelwet. Om tot een veroordeling te komen, hoef je dan niet meer te bewijzen dat er sprake is geweest van dwang of misbruik van omstandigheden, wat vaak zo moeilijk is. Iedere vorm van profijt trekken van een prostituee wordt dan een misdrijf.'


Langzaam meer begrip

Er is wel een ontwikkeling aan de gang binnen de rechtspraak. Mensenhandelofficier Warner ten Kate ziet bijvoorbeeld 'langzaamaan meer begrip ontstaan' onder rechters. Er is een begin gemaakt met het toekennen van serieuze schadevergoedingen. En Chris Sent van het Centrum Kinderhandel Mensenhandel vertelt dat ze de laatste tijd zo nu en dan een hogere straf voorbij ziet komen. 'Enige tijd terug kreeg een mensenhandelaar die een meisje langere tijd tot prostitutie had gedwongen acht jaar.' Nu nog incidentele uitschieters, in de toekomst meer regel dan uitzondering, hoopt Sent.


'Zo'n vonnis geeft hoop op verbetering. En die verbetering is heel belangrijk. Want een strafje van achttien maanden heeft totaal geen afschrikwekkende werking. Als je het slim aanpakt, kun je met mensenhandel miljoenen verdienen. De pakkans is laag. Word je toch gepakt, ach, dan ga je een jaartje zitten. Tel uit je winst. Zo denken die calculerende mensenhandelaren. Ze lopen lachend de rechtszaal uit.'


Renate van der Zee (1961) is freelancejournaliste. Vorig jaar verscheen haar boek Bitter Avontuur over mensenhandel in Nederland.


ANGIES UITBUITER KREEG 20 MAANDEN

'Ik ontmoette hem in de herfst van 1998, ik zal hem Jerry noemen. Ik was 30 jaar, net gescheiden, van mijn zelfvertrouwen was niet veel over en ik voelde me erg alleen. Jerry toonde interesse in mij en dat deed wat met me, want ik had een huwelijk achter de rug met een man die vond dat ik nergens goed voor was. Jerry zei dat hij me de moeite waard vond. Zo maakte hij mij emotioneel afhankelijk van hem.


'Jerry had een auto die ik mooi vond. Die auto mocht ik van hem kopen, zei hij. Ik hoefde me geen zorgen te maken over de afbetaling, want dat zou helemaal goed komen. Ik ging erop in. En toen zat ik in de val. Opeens eiste hij dat ik honderden guldens per week zou terugbetalen, maar dat geld had ik niet. Toen werd hij agressief. 'Je moet betalen', zei hij. 'Anders zet ik een pistool tegen het hoofd van je kind. Ik weet waar je zus woont, ik grijp haar. Ik doe je ouders wat aan.' Ik werd doodsbang. Hij zei: 'Ik weet wel een oplossing. Jij gaat 's avonds klanten ontvangen.' Hij liet me zien hoe ik een seksadvertentie in een regionale krant moest zetten.


'Hij was zo agressief en ik was zo bang dat hij mijn kind wat zou aandoen, dat ik het heb gedaan. Ik dacht: als ik het geld heb terugbetaald, laat hij me wel gaan. Maar hij liet me niet gaan. Hij verzon telkens nieuwe schulden. Als ik zei dat ik een jas of een sieraad mooi vond, dan deed hij alsof ik het van hem had gekocht en ging mijn schuld omhoog.


'Jerry kreeg mij volledig in zijn greep. Hij belde mij voortdurend op en isoleerde mij. Uit angst en schaamte verbrak ik mijn sociale contacten, zelfs het contact met mijn ouders verslechterde. Hij dwong me seks met hem te hebben, dan gebruikte hij geweld, soms kneep hij mijn keel dicht tot ik bijna flauwviel. Dan lachte hij. Ik veranderde van een vrolijke meid in een wrak. En ik kwam erachter dat hij heel veel vrouwen voor zich liet werken.


'Ik vond het vreselijk om klanten te ontvangen. Om daarmee te kunnen stoppen en Jerry toch te kunnen betalen, begon ik te frauderen bij het bedrijf waar ik overdag als administratrice werkte. Dat kon natuurlijk niet goed gaan. Ik liep tegen de lamp, maar dat werd uiteindelijk wél mijn redding. Jerry trok zijn handen van mij af uit angst dat ik hem zou meeslepen in de rechtszaak die ervan kwam. Ik ben toen mijn woonplaats ontvlucht om in een andere stad een nieuw leven te beginnen. Ik ben twee jaar in therapie geweest, maar nog steeds durf ik mensen niet te vertrouwen.


'In september 2010 werd ik gebeld door de politie. Twee slachtoffers van Jerry hadden aangifte gedaan en ze vroegen of ik ook aangifte wilde doen. Ik heb ja gezegd, al wist ik dat ik daarmee het risico nam dat hij ooit wraak zou komen nemen. Ik ben dagenlang verhoord. Ik moest er helemaal opnieuw doorheen. Na afloop heb ik kei- en keihard gehuild. Ik voelde me zo smerig.


'Eind vorig jaar werd Jerry veroordeeld tot twintig maanden. Hij kon de volgende dag naar huis, omdat hij al twintig maanden in voorarrest had gezeten. De rechter achtte mensenhandel maar in één geval bewezen en mijn zaak belandde gewoon in de prullenbak. Ik was er niet bij toen de uitspraak werd gedaan en dat is maar goed ook. Ik had de boel van woede bij elkaar geschreeuwd. Was ik hiervoor opnieuw door die hel gegaan? Bestond er dan geen gerechtigheid voor mensen als ik?


'Huilend belde ik een van de rechercheurs die mijn zaak hadden gedaan. Ze zei: 'Ik weet nu niet meer of ik slachtoffers nog wel moet adviseren om aangifte te doen. Wat heeft het voor zin? Je wilt ze het gevoel geven dat er kans op recht is, maar dat kan niet als er zulke uitspraken worden gedaan.'


'Nu leef ik weer in angst. Hij gaat het er niet bij laten zitten, dat weet ik. Ik wist dat ik een risico nam toen ik aangifte deed, maar ik had nooit gedacht dat hij zo snel vrij zou komen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden