Zwangere topballerina Anna Tsygankova danst het liefst door : 'Dans is een rots waaraan ik mij kan vastklampen'

Maandag ontvangt de hoogzwangere ballerina de Prijs van Verdienste

Ze groeide op in Siberië, danste bij het Bolsjoj Theater in Moskou en is nu de grote ster van Het Nationale Ballet. Maandag ontvangt Anna Tsygankova, zeven maanden zwanger, de Prijs van Verdienste. 'Ik kan niet wachten tot ik moeder ben.'

Foto Erwin Olaf

Aan het slot van het interview begint ze spontaan over het koninklijk bezoek dat maandagavond in Amsterdam de uitreiking van de Dansersfondsprijzen zal opluisteren in Theater DeLaMar. Natuurlijk is Anna Tsygankova (38) opgetogen dat prinses Beatrix er tijd voor vrijmaakt. 'Zij is een ware ambassadeur voor de dans. Het is van groot belang dat regeringsleiders laten zien dat kunst ertoe doet in een land, dat ze onderschrijven hoe een culturele ervaring mensen kan optillen.' De Russische balletdanseres had alleen de hoop dat ook Máxima en Willem-Alexander zouden komen. Ze wil namelijk graag met 'het jonge echtpaar' praten over de toekenning van de Nederlandse nationaliteit aan artiesten zoals zij.

'Ik ben nu tien jaar hier op basis van tijdelijke verblijfsvergunningen en ik wil in Amsterdam blijven wonen. Ik train en repeteer elke dag, ik sta op het podium of ik ben op tournee. Zeven dagen per week, een decennium lang, zonder pauze. Ik heb simpelweg geen tijd om Nederlands te leren.'

Dus de inburgeringscursus red je niet?

'Nee, mijn dansschema eist te veel van me. Bovendien is Engels de voertaal in de balletwereld. En ik vertegenwoordig Het Nationale Ballet vaak in het buitenland.' Strijdvaardig: 'Ik vind dat de politiek ons het privilege moet verschaffen van een verblijfsvergunning voor onbepaalde tijd, zoals dat ook gebeurt bij ambassadepersoneel.'

Een Nederlands paspoort, dat is eigenlijk nog het enige dat ontbreekt op de palmares van de eerste soliste van Het Nationale Ballet. Anna Tsygankova ontvangt maandag tijdens het Nederlands Balletgala de prestigieuze Prijs van Verdienste (5.000 euro) van het Dansersfonds'79, in 1979 opgericht door het legendarische balletechtpaar Han Ebbelaar en Alexandra Radius als steun en erkenning voor ballettalent tijdens zijn of haar korte, kwetsbare carrière. Volgens de jury verdient Tsygankova de onderscheiding omdat ze 'een ware ballerina' is: gerijpt, doorleefd, virtuoos, gepassioneerd en precies. Met een extreem hoog technisch niveau dat als vanzelfsprekend wortelt in de Russische klassieke ballettraditie, maar dat ze 'met een verfrissende lichtheid als nieuw laat ervaren', aldus de vijfkoppige jury.

Het is niet de eerste prijs die Tsygankova ten deel valt, nationaal en internationaal. Ze was in 2008 nog maar een jaar in Nederland of ze ontving al de Alexandra Radius Prijs. Thuis staat een felbegeerde Zwaan voor 'de meest indrukwekkende dansprestatie van het seizoen', haar in 2016 toegekend voor haar vertolking van dubbelspion en courtisane Mata Hari in een nieuwe choreografie van Ted Brandsen, directeur van Het Nationale Ballet. Voor haar rol van Kitri in Don Quichot (2010) - een bejubelde bewerking door de Russische Amerikaan Alexei Ratmansky - werd ze ook al genomineerd voor een Zwaan. In 2013 volgde een nominatie voor de belangrijke dansprijs Benois de la Danse, vanwege haar titelpersonage in Cinderella (2013) van de Brit Christopher Wheeldon. En in april 2014 won Tsygankova tijdens het International Dance Open Festival in Sint Petersburg de Grand Prix, 'Ja, die mag je gerust de Oscar van de dans noemen', zegt ze. Alsof de prijzenkast niet al indrukwekkend genoeg was, werd ze vorig jaar in Rusland ook nog uitgeroepen tot 'Mrs. Expressivity'.

Lees verder onder de foto.

'Ik vind dat de politiek ons het privilege moet verschaffen van een verblijfsvergunning voor onbepaalde tijd, zoals dat ook gebeurt bij ambassadepersoneel.' Foto afp
Tsygankova in haar rol als Mata Hari, waarvoor zij in 2016 de felbegeerde Zwaan kreeg toegekend. Foto Marc Haegeman

Wat betekent deze Prijs van Verdienste nog voor je na al die andere prijzen?

'De toekenning is mij heel dierbaar. Han en Alexandra hebben mij altijd gesteund, vanaf mijn start in Amsterdam en de toekenning een jaar later van de Alexandra Radius Prijs. Ze zijn speciaal, zij wijden hun leven nog steeds aan ballet. Ze komen naar al mijn premières.'

Heb je al een bestemming voor het prijzengeld?

Tsygankova, achter een kop muntthee in het restaurant van het Amsterdamse hotel Arena, lacht: 'Wat denk je? Ik verwacht een baby.'

Han Ebbelaar vertelde dat je ondanks je ver gevorderde zwangerschap het liefst op de avond van de prijsuitreiking nog zelf had gedanst. Klopt dat?

'Jazeker, waarom niet? Ik heb danseressen gekend die doordansten tot de bevalling. Het is tegenwoordig niet meer zo dat ballet en een baby niet samengaan. Een zwangerschap betekent niet meer einde carrière. Het is nu gewoon een tussenstop. Ik volg ook nog geregeld in de ochtend trainingslessen bij Het Nationale Ballet. Dus als een choreograaf nog een solo wil maken voor een dertig weken zwangere danseres, sta ik zo op het podium. Maar het programma van de avond zit al vol, hoorde ik.'

Lees verder onder de foto.

'Het valt mij op dat jonge moeders bij hun terugkomst op het podium juist krachtiger, rijper en nog meer gefocust zijn. Het moederschap geeft nieuwe energie. Ik kan niet wachten dat zelf ook te ervaren.' Foto Erwin Olaf

Je fans vroegen zich af op Facebook waarom jij vorige maand niet zelf de reprise danste van Mata Hari, de rol die Ted Brandsen speciaal voor jou heeft gecreëerd. Wisten ze niet van je zwangerschap?

'Ik ben niet scheutig met persoonlijke informatie. Het draait om de kunstvorm. Bovendien is een zwangerschap intiem en kwetsbaar. Maar nu is het zichtbaar, mensen vragen ernaar.

'Ik had tranen in mijn ogen toen ik mijn collega Mata Hari zag dansen. Alles in mijn lijf danst mee met die rol. Iedere spiervezel, iedere hersencel, alles. Mata Hari zit zo diep in mij verankerd. Ook omdat het creatieve proces waarin Ted deze choreografie voor mij heeft gecreëerd zo open was en respectvol. Als ik de muziek hoor, voel ik hoe mijn lichaam danst, ook al zit ik in de zaal.'

Vorige maand leefde Tsygankova dus in de zaal mee met haar collega op het podium die in haar plaats tijdens Mata Hari in 38 seconden van kostuum moest wisselen, van een doorzichtige sarong met fonkelende bh naar zwarte bolero boven een rok met linten - en in hetzelfde ballet nog eens vijftien andere kostuums.

Half januari verwacht ze haar eerste kind. Wie de vader is, gaat niemand iets aan, zegt ze - ze is vrijgezel sinds haar relatie met een balletdanser is verbroken, met wie ze zes jaar samen was. Hun relatie vormde geen uitzondering in de danswereld. Er ontstaan vaak verhoudingen in een gezelschap, ook omdat dansers bijna dag en nacht in de beslotenheid van dansstudio's en theaters verblijven en zonder tekst en uitleg van elkaar begrijpen hoeveel offers een danscarrière vraagt.

Tsygankova benadrukt hoe blij ze is met haar zwangerschap. Haar carrière, zegt ze ook, zal gewoon doorgaan als het kind geboren is. Bij Het Nationale Ballet en Het Nederlands Dans Theater gaan baby's mee op tournee, wordt er opvang geregeld - familie woont vaak duizenden kilometers ver weg - en krijgen danseressen persoonlijke training om na een bevalling in goede conditie terug te keren op het hoogste podium. 'Het valt mij op dat jonge moeders bij hun terugkomst op het podium juist krachtiger, rijper en nog meer gefocust zijn. Het moederschap geeft nieuwe energie. Ik kan niet wachten dat zelf ook te ervaren.'

Een kind van een topdanseres, dat gaat zeker ook op ballet? 'Mijn kind mag gerust bouwvakker worden', glimlacht ze. 'Ook al wijd ik mijn leven aan ballet, hij moet zijn eigen hart volgen. Ik zal zijn keuzes respecteren, zoals mijn ouders dat ook bij mij hebben gedaan. Ik kom uit een liefdevolle, cultureel zeer geïnteresseerde familie en wist al jong wat ik wilde. Dat hebben ze altijd gewaardeerd.' En dus zal ze hem, net als bij haar thuis vroeger in Siberië, alle cultuur meegeven die ze bij zich draagt: muziek, dans, geschiedenis, literatuur, poëzie. Van Aleksandr Poesjkins Onegin tot J.K. Rowlings Harry Potter en van Tsjaikovski tot Philip Glass.

Anna Tsygankova werd geboren in Novosibirsk, een grote stad in Siberië, als oudste in een bijzonder muzikaal gezin. Na haar volgden zus Sofia en broer Daniil. 'Mijn ouders waren jong toen ze mij kregen, net 20. Mijn grootmoeder is 82, ze heeft vroeger veel voor mij gezorgd. Ik hou zielsveel van haar.' Haar vader vormt de helft van een veelgevraagd pianoduo. Als kind luisterde ze geregeld met hem naar klassieke muziek: 'Bij iedere elpee fantaseerden we nieuwe sprookjes. Zo maakte hij het voor mij extra interessant.' Haar moeder is lerares kamermuziek en zette ieder nieuw gezinslid vanaf het vierde levensjaar dagelijks achter de toetsen. 'We waren steevast omringd door klassieke muziek, literatuur en musicerende studenten. Waar ik ook woon, hoe klein ook, ik zal altijd ruimte maken voor boeken en een piano. Thuis zit ik er graag achter. Ik heb het improvisatietalent van mijn vader geërfd. Ik speel het liefst wat mijn handen uit zichzelf voortbrengen; mijn improvisaties klinken meestal als Ravel, Poulenc en Debussy.'

Iedereen in haar familie doet iets professioneels met piano. Alleen Anna koos voor ballet. Daarmee maakte ze een oude droom van haar moeder waar: 'Mijn moeder had ballerina willen worden.' De familie-overlevering wil dat de verloskundige vier legendarische woorden uitsprak toen ze de beweeglijke Anna na de geboorte in de armen van de kersverse moeder legde: 'Dit wordt een ballerina.'

Lees verder onder de video.

Waarom koos je in zo'n muzikale omgeving toch voor ballet?

'Ik wist sinds ik me kan herinneren al dat ik later zou gaan dansen. Ik kon niet stilzitten, pianospelen was me te traag. Toch wilde ik per se ballet én piano studeren, omdat ik al jong wist hoezeer de kennis van muziek mijn kijk op ballet zou verrijken. Het was niet makkelijk om beide studies te combineren. Maar ik heb nooit aansporing nodig gehad, ik heb een aangeboren voorkeur om me te focussen. Ik ben dol op discipline. Ik hou van orde. Als kleuter al wreef ik de vleugel op tot-ie glom en stalde daaronder netjes mijn favoriete speeltjes uit. Ik creëer graag harmonie.'

Ook het theater fascineerde haar van jongs af aan. 'Ik maakte thuis complete voorstellinkjes voor mijn ouders en hun vrienden. Ik danste en speelde met vriendjes zelfbedachte versies van beroemde Russische sprookjes, inclusief de boze personages. Ik vond het toen al leuk om iets chaotisch tot een ordening te zien komen.'

Toen ze op haar 7de een keer tijdens een pianorecital ijskoude vingers had van nervositeit, wist ze zeker dat ze liever danste. 'Die zenuwslopende ervaring had ik bij ballet nooit.' Nadat ze werd aangenomen op de Novosibirsk Staatsballetschool, nummer vier in de top van Russische balletscholen, lag haar pad vast. 'Maar ik ben mijn ouders nog iedere dag dankbaar voor hun intens muzikale opvoeding. Nog steeds visualiseer ik de kleur van muziek wanneer ik dans. Muziek is voor mij de sleutel tot ballet.'

Je werd op je 16de gevraagd voor het beroemde Bolsjoj Theater in Moskou, de eerste ballerina in negen jaar die zou worden toegelaten met een andere opleiding dan de befaamde Bolsjoj Ballet Academy. Hoewel je je als jonge dansstudente uit Siberië zeer vereerd voelde, twijfelde je toch. Je ging pas een jaar later.

'De directeur van het Bolsjoj Ballet was juryvoorzitter van een balletconcours in Perm. Ik won in drie categorieën en hij bood mij een contract aan. Maar iets in mij zei dat ik eerst de opleiding in mijn geboortestad moest afmaken. Ik was bovendien in mijn laatste jaar al eerste soliste van het belangrijkste gezelschap van het Siberische Staatsballet. Ik danste al hele balletklassiekers, zoals Odile/Odette in Het Zwanenmeer, en ik had de hoofdrol in La Bayadère. Geen wonder dat ik opzag tegen een vertrek uit Siberië. Ik was 16!'

Een jaar later toog Tsygankova alsnog naar Moskou om er daar achter te komen dat de betreffende balletdirecteur was ontslagen. 'Zonder zijn bescherming moest ik gewoon auditie doen. Stond ik daar tussen tachtig auditanten. But I made it, I was accepted anyway.'

Anders dan in Nederland werkte de klassiek-balletwereld in Rusland lang volgens een streng meester-leerling-systeem. Iedere aspirant kreeg een leraar toegewezen, vaak een bejaarde balletdanser. Die duldde geen tegenspraak. Bekend is dat ze in Moskou dansers tot op de grond afbraken om ze volgens het Bolsjoj-format weer op te bouwen.

'Raisa Struchkova toonde mij de ziel en de schoonheid van het oude Russische ballet. Ze leerde me niet alleen de techniek en de danspassen, maar ook hoe ik betekenis kon geven aan die techniek.' Foto Erwin Olaf

Wie coachte jou?

'Ik heb mijn hele carrière geluk gehad met balletmeesters. Ik wist mijn individualiteit te behouden en werd in de richting gegidst die voor de ontwikkeling van mijn talent het beste was. Bij het Bolsjoj had ik mazzel met mijn lerares, Raisa Struchkova, een technisch briljante Sovjet-ballerina, atletisch en expressief. Ze toonde mij de ziel en de schoonheid van het oude Russische ballet. Zij wist het altijd als ik tot meer in staat was dan ik mocht doen. Toch heb ik me nooit overruled gevoeld. Ze had een opvallend individuele benadering. Ze leerde me niet alleen de techniek en de danspassen, maar ook hoe ik betekenis kon geven aan die techniek. Karakters laten zien. Ze hielp mij solistenrollen voor te bereiden, ook al was er geen kans dat ik die bij het Bolsjoj mocht dansen.'

Het Bolsjoj, zegt ze, was een harde leerschool voor het leven. 'In het begin had ik erge heimwee. Ik was 17 en kwam vanuit het kalme Novosibirsk in het stormachtige Moskou terecht, in een gezelschap van honderdvijftig dansers, gewend aan intriges. Siberische Russen verschillen van Moskovieten. Ik was rustige, vriendelijke mensen gewend. In Moskou belandde ik in een competitieve drukte, terwijl ik niet hou van conflicten en meningsverschillen. Maar ik sprak met mezelf af dat als ik na drie maanden nog iedere dag zou huilen, ik terug zou gaan. Zo ver heb ik het niet laten komen. In die tijd heb ik de gewoonte ontwikkeld de dag te beginnen en te eindigen met een lepel Nutella. Dat doe ik nog steeds in hectische perioden.'

Lees verder onder de video.

Waarom verruilde je na zes jaar het Bolsjoj toch voor een onzeker bestaan als gastsoliste in Boedapest?

'Voor een artiest is het belangrijk een omgeving te vinden waarin je je geaccepteerd voelt. Om zo je eigen visie en binnenwereld te leren uitdrukken. Dat lukte niet in Moskou. Het was een ontzettend moeilijke beslissing, ik hou van Rusland met heel mijn hart, ik ben een echte patriot. Maar ik moest weg om mijn artistieke vrijheid te vinden en mijn innerlijke stem te horen. I had to leave what I loved.'

Ze beschrijft haar vertrek uit Moskou tijdens een kille februarinacht als een winterse filmscène. 'Ik had te veel bagage voor het vliegtuig, moest met de trein. Het was bitterkoud en er was een sneeuwstorm, ik zie mijn vier vrienden nog staan zwaaien op het perron. In de coupé bleek de verwarming kapot. Met een sandwich met rode kaviaar en het nieuwste boek van Harry Potter reed ik onder twee dunne lakentjes Rusland uit, naar Hongarije, met slechts twee gastoptredens in het vooruitzicht. Maar ik wist waarvoor ik het deed: een nieuw leven.'

Het lot hielp Tsygankova. Een maand na haar twee succesvolle gastoptredens in Het Zwanenmeer bleek het Hongaars Nationaal Balletgezelschap de dansopera Mayerling van Sir Kenneth MacMillan op toneel te brengen en de directeur wilde per se de Russische ballerina in de hoofdrol. 'Vanaf toen was ik in Boedapest eerste solist. Ik heb in drie jaar tijd alle grote rollen uit het klassieke repertoire gedanst: Odette/Odile in Het Zwanenmeer, Clara in De Notenkraker, Julia in Romeo & Julia, Katharina in Het temmen van de feeks. En ook modern repertoire.' Toch voelde ze op een gegeven moment weer dat ze het nodig had verder te gaan op artistiek gebied. 'Ik vond het moeilijk. Ik ben in Boedapest zo warm en vriendelijk ontvangen. Mijn beste vrienden wonen er nog. Maar ik hongerde naar nieuwe uitdagingen.'

Die deden zich sneller voor dan verwacht. Caroline Jura, een Amerikaanse soliste van Japanse komaf met een lange carrière bij Het Nationale Ballet, kwam naar Boedapest om daar een duet van Wayne Eagling in te studeren. Ze zag Tsygankova door een openstaande deur dansen en koos haar voor het pas de deux. Jura nam een dvd van het duet én van het optreden van Tsygankova in de Hongaarse Notenkraker mee naar Amsterdam en liet die zien aan artistiek directeur Ted Brandsen, balletmeester Rachel Beaujean en oudgedienden als Ebbelaar en Radius. Iedereen oordeelde hetzelfde: dit is een zeldzame combinatie van perfecte techniek volgens de Russische school, een vanzelfsprekende virtuositeit en een ongekende expressie. Of, zoals Ebbelaar het formuleert: 'Anna heeft niet zo'n Russisch ballerinagezicht met een geforceerde glimlach. Niet die té hoog gestrekte benen. Ze is een vrouw met allure én met een enorme techniek, een allrounder. Ze geeft zich volledig en verovert zo het publiek. Anna symboliseert voor mij het dansvak.'

Hoewel ze even moest wennen aan de Nederlandse mentaliteit - in haar ogen koeler en afstandelijker dan de Russische en de Hongaarse - voelde ze zich na een jaar thuis bij Het Nationale Ballet. Ze bleef nog drie jaar solistenrollen dansen bij het Hongaars Nationale Ballet, maar haar thuisbasis werd Amsterdam. Ze vloog steeds minder vaak naar Boedapest. 'Maar Hongarije blijft een juweel in mijn hart.'

Dansen heeft haar altijd geholpen in tijden van tegenslag, zegt ze. 'Dans is een rots waaraan ik mij kan vastklampen. Het is bewezen dat beweging trauma's kan verminderen en blokkades kan opheffen. Ik heb dat aan den lijve ondervonden. Ik heb gevoeld dat ik emotionele pijn kon wegdansen. Terwijl mijn hart bloedde, voelde ik: ik ben er nog, mijn lichaam beweegt.'

Lees verder onder de foto.

'Ik wist als kind al dat ik moeder wilde worden. Het moederschap geeft het leven beslist een extra laag.' Foto Erwin Olaf

Je zegt dat je spiritueel in het leven staat.

'Er zit altijd groei verborgen in de omgang met tegenslag, hoe heftig ook. Daar kun je naar op zoek gaan. Het is belangrijk je krachtbron aan te boren die zorgt dat je doorgaat. Dat heb ik van het leven geleerd: nooit opgeven, no matter what.'

Je bent 38. Voor een balletcarrière aan de top beginnen de jaren te tellen. Vanaf 39 worden contracten slechts één jaar verlengd. Een midveertiger is in het klassiek ballet een uitzondering. Hoe lang ga je nog door?

'Voor solisten gelden andere contractuele regels, ik wil zeker nog doorgaan. Maar er komt een moment dat je eerlijk tegen jezelf moet zijn en dat je, hoe zeer je ook van het podium houdt, moet stoppen. Ik denk er nu over na om meisjes en vrouwen in de balletwereld te gaan coachen, hen te leren hun eigen stem te vinden. Misschien schuilt in mij wat dat betreft een kleine feministe. Niet door de barricaden op te gaan, wel door hen te helpen een eigen pad te kiezen, zodat ze ruimte innemen, ook binnen een groot balletgezelschap.'

Ze legt haar hand weer op haar bolle buik. 'Ik wist als kind al dat ik moeder wilde worden. Het moederschap geeft het leven beslist een extra laag.'

Curriculum Vitae

1979
Anna Tsygankova wordt geboren in Novosibirsk, Siberië

Opleiding

Klassiek ballet aan de Novosibirsk Staat Ballet School en de Académie de Danse Classique Princesse Grace in Monte Carlo

1996
Eerste soliste bij het Siberische Staatsballet in Novosibirsk

1997
Studeert af met hoofdrol Odette /Odile in Het Zwanenmeer

1997-2004

Een jaar Bolsjoj Ballet Academy, zes jaar in dienst van Het Bolsjoj Theater

2004-2007
Eerste soliste bij het Hongaars Nationaal Ballet

2007-2010
Vaste gastsoliste bij het Hongaars Nationaal Ballet

30 december 2006
Debuut in Nederland met gastoptreden in Notenkraker en Muizenkoning in het Muziektheater

2007-heden
Eerste soliste bij Het Nationale Ballet. Veelgevraagd gastsoliste op internationale balletgala's

2017
Maandag 13 november ontvangt Tsygankova de Prijs van Verdienste van het Dansersfonds'79 uit handen van Han Ebbelaar en Alexandra Radius.

Anna Tsygankova woont in Amsterdam. Ze verwacht in januari haar eerste kind.

Meer over