analyse

Zwalkende EU helpt bootvluchtelingen niet

Zo'n 500 duizend bootvluchtelingen zullen dit jaar de Middellandse Zee oversteken. Wat gaat Europa met hen doen?

Internationale redersorganisaties roepen Europese regeringsleiders op om onmiddellijk maatregelen te nemen tegen het bootvluchtelingenprobleem.Beeld anp

Meer dan 400 verdronken Syriërs en Afrikanen, een moordpartij op een wrakke schuit, een bijna-kabinetscrisis in Nederland. Dit was een week waarin weer het levensgrote dilemma opdook waar iedereen liever omheen loopt: wat te doen met die stroom vluchtelingen en illegale migranten die schijnbaar onstuitbaar over de Middellandse Zee op Europa afkomt?

Zo'n 500 duizend bootmigranten komen dit jaar naar Europa, is de schatting. In dat licht is het Nederlandse 'bed, bad en brood'-debat een detail. Het moment nadert dat de EU moet kiezen: door met de harde aanpak van 'Fort Europa' - gesloten buitengrenzen, opvang van vluchtelingen in de eigen regio en beperkte toelating van asielzoekers - of kiezen voor een pragmatische, humane aanpak in lijn met Europese waarden.

Het probleem van vluchtelingen en illegale (arbeids-)migranten is een wereldwijd vraagstuk. Alle rijke westerse landen worstelen met een instroom van mensen die veiligheid, welvaart en een toekomst zoeken voor zichzelf en hun kinderen. En alle landen kiezen hun benadering.

Zo hebben de Verenigde Staten, immigratieland bij uitstek, sinds jaar en dag een streng toelatingsbeleid en een zwaar bewaakte zuidgrens, waar de US Border Patrol vorig jaar 487 duizend illegale migranten uit Midden- en Zuid-Amerika tegenhield. Velen moeten er in de loop der jaren toch doorheen zijn geglipt en hun weg hebben gevonden in de VS, want president Obama probeert nu bijna 5 miljoen ingeburgerde illegalen een permanente verblijfstatus te geven.

Australië: de harde lijn

Australië gaat wereldwijd het verst in het weren van vluchtelingen en illegale migranten. Het vormt in die zin een inspiratiebron voor hardliners in het Europese immigratiedebat. Het land, dat per jaar slechts 16 duizend asielaanvragen krijgt (van 3,6 miljoen wereldwijd), laat een zeer beperkt quotum vluchtelingen toe, en hanteert verder de 'nullijn': geen enkele (boot)vluchteling of migrant mag zich in Australië vestigen, zelfs niet als hij een erkende asielzoeker is.

Het land heeft hiervoor een draconisch systeem van vreemdelingendetentie opgetuigd. Alle bootmigranten die koers zetten naar Australië worden door de marine opgebracht en in een drietal 'offshore asylum processing centres' vastgezet. Die centra op de afgelegen eilanden Nauru, Manus Island en Christmas Island liggen anders dan nationale luchthavens wettelijk buiten Australië, zodat je er geen asielstatus kunt aanvragen.

Het offshore-systeem (in 2001 opgezet onder de naam 'Pacific Solution') is in zijn afschrikwekkende werking succesvol - het aantal opgepikte bootmigranten nam af van 20.647 in 2013 naar 1.057 in 2014 - maar is altijd zwaar bekritiseerd. De 'inmates' (een paar duizend nu) zitten jarenlang opgesloten zonder werk of scholing.

Vertrekpremie

Komende week begint Australië met een nieuw plan: hervestiging van vluchtelingen in Cambodja. Vrijwilligers mogen erheen met een vertrekpremie. Ze krijgen taalles, huisvesting ('villa-style accommodation'), gezondheidszorg en begeleiding bij het zoeken naar werk. En na zeven jaar de mogelijkheid de Cambodjaanse nationaliteit aan te vragen. In ruil hiervoor betaalt Australië Cambodja omgerekend 7,5 miljoen euro per jaar.

'Emigreren naar Cambodja biedt u en uw gezin de kans een nieuw leven te beginnen in een veilig land, vrij van vervolging en geweld, en een toekomst op te bouwen', aldus een op Nauru verspreide folder. Mensenrechtenorganisaties bekritiseren het plan, onder meer omdat je het straatarme, onveilige Cambodja moeilijk een geschikt immigratieland kunt noemen. Maandag moet het eerste vliegtuig landverhuizers vertrekken. Er heeft zich nog niemand gemeld.

Een taxi in de straten van Phnom Penh, Cambodja.Beeld anp

EU: zwalkend beleid

Vergeleken met Australië voert de Europese Unie een zwalkend beleid. Zo zette de EU eind 2013, nadat 366 bootmigranten bij Lampedusa waren verdronken, de operatie Mare Nostrum op, waarbij vorig jaar 140 duizend mensen uit zee werden gered. Uit vrees dat dit de mensensmokkel alleen maar stimuleerde, is dat beleid weer afgebouwd, met recent nieuwe scheepsrampen als resultaat.

'Toch is het idee dat wij in Europa overspoeld worden door een onhanteerbare migrantenstroom niet terecht', zegt migratie-expert Leo Lucassen, directeur onderzoek van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis. 'Het betreft een minderheid die alleen zo dramatisch zichtbaar is omdat ze van overzee komt. Bovendien is de toeloop naar het Westen nog geen 10 procent van de volksverhuizingen die zich binnen Afrika, Azië en Zuid- Amerika afspelen. Alleen al in China zijn meer dan 200 miljoen mensen in beweging.'

Volgens Lucassen werkt het huidige strenge EU-beleid averechts. Hij bepleit een pragmatische lijn. Voor de bootmigrantenstroom betekent dat: hervat de reddingsoperaties, neem alle vluchtelingen op en verdeel ze over de lidstaten. 'En je moet de echte oorzaken aanpakken, zoals al die instortende staten aan de zuidgrenzen.'

Tijdelijke werkvergunningen

Ook voor de arbeidsmigratie is een andere aanpak nodig. De EU heeft behoefte aan arbeidskrachten. Voer dus een systeem in van tijdelijke werkvergunningen, zoals de Greencards in de VS, voor iedereen die in de EU wil werken. Zet die loketten desnoods buiten Europa op, zodat mensen zich daar kunnen aanmelden en afwachten en hun leven niet hoeven te wagen. 'Dit vergt wel politieke moed', zegt Lucassen. 'Maar politici laten zich vooral leiden door electorale motieven.'

Het zal hoe dan ook een Europese oplossing moeten zijn. Lidstaten kunnen het niet alleen, zei buitenlandchef Federica Mogherini deze week. Eén ding is zeker: wat Europa ook doet, niets zal afdoende zijn. Zolang er armoede en oorlogen zijn, zullen de vluchtelingen en arbeidsmigranten blijven komen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden