Zwaktebod voor Moeder Aarde

De aarde stevent nog altijd af op een ecologische catastrofe. De mensheid leeft 20 procent boven haar stand.

DE milieucijferaars hebben hun best gedaan. Tonnen papier hebben ze uitgeworpen over de ruim vijftigduizend deelnemers aan de Wereldtop voor Duurzame Ontwikkeling in Johannesburg. Het ene rapport nog alarmerender dan het ander en alles volgepakt met cijfers en percentages. De aarde, is de teneur, is niet van koers veranderd en stevent als vanouds af op een ecologische catastrofe.

De planeet leeft 20 procent boven haar stand, stelde het Wereldnatuurfonds. Azië zucht onder een kilometers dikke bruine smogwolk, zei de VN-milieuorganisatie UNEP. Elfduizend diersoorten worden in hun voortbestaan bedreigd en de verdorsting van de wereld is nabij, aldus het Earth Policy Institute: 'Meer dan 110 miljoen Chinezen pompen water op dat eigenlijk voor hun kinderen moet worden gereserveerd.'

De verspreiding van slecht nieuws is een ritueel rond internationale VN-conferenties, zeker wanneer die behoren te gaan over milieu of duurzaamheid. Maar deze keer hadden de alarmisten zich de moeite kunnen besparen, want voor diepgaande discussies over het wereldmilieu is aan de vergadertafel van de World Summit on Sustainable Development (WSSD) weinig plaats.

De bezorgdheid over het milieu die tien jaar geleden in Rio de Janeiro het Klimaatverdrag en het Biodiversiteitsverdrag opleverde, heeft in Johannesburg plaats gemaakt voor verdeeldheid en berusting. Voor vrijwel elke milieukwestie - van verwoestijning tot de verwerking van chemisch afval - is inmiddels een verdrag of internationale afspraak getekend. Opgelost zijn die kwesties daarmee niet, en bij het klimaat doen belangrijke landen als de Verenigde Staten, Australië en Canada niet eens mee.

Bij gebrek aan grootse en meeslepende onderwerpen richt de conferentie in Johannesburg zich daarom op de klassiekers onder de wereldproblemen: water, gezondheid, landbouw, energie en biodiversiteit. Een zwaktebod, menen veel milieuorgansiaties in Johannesburg, maar in de praktijk valt dat misschien mee. Op biodiversiteit en energie na zijn het namelijk precies de gebieden waarop de laatste dertig jaar enorme vooruitgang is geboekt, en waarop het ook in de toekomst waarschijnlijk beter zal gaan.

In de aanloop naar de wereldtop publiceerde het United Nations Environmental Programma (UNEP); het milieubureau van de Verenigde Naties, zijn derde Global Environmental Oulook. Dat is een indrukwekkend boekwerk van 450 pagina's waarin naast de milieuproblemen ook de vooruitgang van de wereld wordt becijferd.

Van het beeld dat er sinds de top in Rio de Janeiro weinig is bereikt, blijft in dit raport weinig over. De vooruitgang is 'indrukwekkend', stelt het milieubureau, en ze is wel degelijk óók terechtgekomen op de plek waar die het hardste nodig was, namelijk in de Derde Wereld.

Te beginnen met geld. De reële gemiddelde inkomens zijn in vrijwel alle ontwikkelingslanden gestegen. In Afrika was dat met 13 procent tussen 1972 en 1999; in Azië met 72 procent en in Latijns Amerika met 35 procent. Nog steeds leven 1,2 miljard mensen (eenvijfde van de wereldbevolking) in extreme armoede met minder dan één dollar per dag. Maar dat zijn er substantieel minder dan tien of dertig jaar geleden.

Ook op het gebied van gezondheid is er reden voor optimisme. Een kind dat vandaag ter wereld komt, zal gemiddeld acht jaar langer leven dan de man of vrouw die nu dertig jaar oud is. De bestrijding van veel infectieziekten verloopt succesvol. Sinds tien jaar geleden nam het aantal dodelijke slachtoffers van diarree af met bijna 30 procent, en verminderde het aantal dodelijk gevallen van mazelen met een kwart tot 780 duizend.

Gezondheidszorg is al jaren en terrein waarop goed nieuws wordt gemaakt, hoewel de terugkeer van malaria en met name de aids-epidemie roet in het eten gooien. Aids kost jaarlijks drie miljoen doden en op dit moment zijn veertig miljoen mensen met HIV geïnfecteerd. De ziekte staat hoog op de Afrikaanse prioriteitenlijst, ook op de top in Johannesburg.

In cijfers is de epidemie overigens nog steeds minder dodelijk dan bijvoorbeeld tabaksgebruik, waaraan volgens de Wereldgezondheidsorganisatie WHO jaarlijks vier miljoen mensen overlijden. Dat zal in 2020 zijn opgelopen tot 8,4 miljoen doden, van wie 70 procent in de Derde Wereld. Het bestrijden van de tabakslobby heeft de Afrikaanse agenda nog niet gehaald.

Mensen zijn gemiddeld rijker, beter gevoed en gezonder geworden. En slimmer bovendien: het analfabetisme onder volwassenen wereldburgers is teruggedrongen van 37 procent in 1970 tot 21 procent in 1998. Verbeterd onderwijs, met name voor vrouwen, heeft volgens de VN-ontwikkelinsgorganisatie UNDP vrijwel zeker bijgedragen aan de daling van de bevolkingsgroei van jaarlijks 2,1 procent (1970) tot 1,3 procent per jaar in het jaar 2000.

Op dit moment groeit die wereldbevolking met 77 miljoen burgers per jaar, van wie de helft in zes landen: India (21,1 procent), China (13,6), Pakistan (4,8), Nigeria (3,9), Bangladesh (3,7) en Indonesië (3,6). De levensverwachting van de burgers is in deze landen uiteraard lager dan in het rijke Westen, maar het verschil neemt af. In 1960 leefde de rijke westerling gemiddeld 22 jaar langer. Dat was in 2000 gekrompen tot twaalf jaar.

Niettemin moet een miljard wereldburgers het in de 21ste eeuw stellen zonder goed drinkwater, terwijl de helft van de wereldbevolking niet beschikt over riolering. Volgens de meeste waterexperts, inclusief de Nederlandse kroonprins, is dit een complex probleem maar geen ecologische ramp. Ook voor de komende generaties in China is er water genoeg; de uitdaging zit in de distributie.

De komende dertig jaar zal de wereldbevolking vermoedelijk groeien van 6 miljard naar ongeveer 8,3 miljard bewoners, schatten de Verenigde Naties. In een recente studie naar de toekomstige voedselvoorziening rekent de wereldvoedselorganisatie FAO voor dat het géén probleem zal zijn deze enorme hoeveelheid mensen te voeden.

Integendeel, de hoeveelheid en kwaliteit van voedsel nemen de komende dertig jaar spectaculair toe, voorspelt de FAO. In 2030 zal gemiddeld per persoon 3050 kilocalorieën beschikbaar zijn. Nu is dat 2800 kilocaloriën en in de jaren zestig was het 2360.

Technisch gesproken zijn de meeste landen in staat deze productieverhoging te realiseren, maar over de subsahara in noordelijk Afrika maakt de organisatie zich zorgen. Het aantal chronisch ondervoede mensen in dit deel van de wereld zal nauwelijks afnemen. In 2030 zijn het er nog steeds bijna tweehonderd miljoen.

De uitbreiding van het landbouwgebied kost de komende dertig jaar wel 120 miljoen hectare grondgebied, voornamelijk ten koste van bos. Precies zoals dat eerder in West-Europa en Noord-Amerika is gebeurd. Is dat goed nieuws? De vraag waarover ruim vijftigduizend mensen in Johannesburg zich buigen, is of al deze vooruitgang ook duurzaam is.

Volgens de Living Planet Index van het Wereld Natuur Fonds consumeert de wereld in 2002 al 20 procent méér dan de planeet uit zichzelf kan reproduceren; met name aan bossen, natuurlijke hulpbronnen en diersoorten. Maar volgens de rapporten van UNEP en FAO is dat eigenlijk een open deur. Uiteraard zal de planeet inleveren wanneer het aantal mensen op aarde stijgt met 50 procent.

De mate waarin dit problematisch is, stelt de Global Environmental Outlook, is echter sterk afhankelijk van de manier waarop het inleveren gebeurt. Een scenario waarin alle groei aan de markt wordt overgelaten, levert een bevestiging op van de ecologische doemscenario's, waaronder een snelle groei van het klimaateffect met alle desasteruze gevolgen vandien. Een scenario's met aandacht voor milieumaatregelen, duurzaamheid en een bescheiden economische groei, halveert in dertig jaar de temperatuurstijging op aarde.

Maar zelfs in dit meest milieuvriendelijke tempo neemt de hoeveelheid kooldioxide in de atmosfeer pas af na 2050. Bovendien zal in alle mogelijke scenario's, inclusief het milieuvriendelijke, het areaal bos fors krimpen. Zoals ook in elk mogelijk scenario het aantal wereldburgers met honger verder zal dalen. De vooruitgang, is de boodschap, brengt hoe dan ook kosten met zich mee.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden