Zwakste schakel ligt in eerste ronde eruit

Wie krijgen de zak nu werkgevers afslanken? De statistieken zijn duidelijk. De werkloosheid onder zwakkere groepen neemt traditioneel het snelst toe....

'Tijdelijk personeel staat nu het snelst op straat, meer zou ik niet durven zeggen.'

Wat Babet Hendriks, als bestuurder van vakbond De Unie vaak betrokken bij ontslagronden in de ICT-sector, niet durft te zeggen, is dat het gaat om de mensen die van oudsher 'en dus nu ook' het eerst worden ontslagen bij economische tegenslag: oudere werknemers, laagopgeleiden, allochtonen en parttimers. 'Ik merk dat veel bedrijven gebruik maken van het economische tij om van bepaalde mensen af te komen.'

Ad de Beer kan dat beamen. Als interim-manager en adviseur bij het adviesbureau F-ektief helpt hij werkgevers bij reorganisaties en bijbehorende ontslagen. Werkgevers die van personeel afwillen, legt hij uit, moeten een ontslagvergunning aanvragen bij het Centrum voor Werk en Inkomen of een procedure beginnen bij de kantonrechter.

En daar komt vanzelfsprekend toetsing van de wettelijkheid van de ontslaggrond aan te pas. Is het anciënniteitbeginsel toegepast, dat wil zeggen: liggen de mensen met het kortste dienstverband er het eerst uit? Tot spijt van werkgevers betekent dit zogenoemde last in, first out-systeem (lifo) soms dat de beste of goedkoopste krachten moeten vertrekken. Om dit bijeffect enigszins te verzachten bepaalt het Ontslagbesluit van Sociale Zaken dat het 'lifo-principe' ook per leeftijdscategorie mag worden toegepast.

'Maar wie echt van bepaalde werknemers afwil, kan dat', weet De Beer. 'Een bekende truc van werkgevers is om het organogram wat aan te passen en de functieomschrijving zo te herformuleren dat een medewerker er gewoonweg niet meer in past.' Het is volgens De Beer een misverstand dat werkgevers voor zo'n wijziging akkoord van het personeel nodig zouden hebben.

'Wel trapt het CWI er niet altijd in. Zoiets is op het randje van het wettelijke en het morele. Maar de ene vestiging is meer op de regeltjes gericht dan de andere, en minder op de menselijke maat. Als ontslag langs deze weg niet lukt, laten werkgevers het varen of doen ze de werknemer alsnog een bod om te vertrekken.'

Het aantal ontslagaanvragen wegens bedrijfseconomische redenen heeft het afgelopen jaar een aanzienlijke vlucht genomen. De stijging in 2002 bedroeg 43 procent, blijkt uit gegevens van het CWI. Het aantal aanvragen voor collectieve ontslagen (bij twintig mensen of meer) nam toe met 65 procent. Opmerkelijk is de aanwas wegens niet-bedrijfseconomische redenen (niet goed functioneren, arbeidsconflict, fraude): 17 procent.

Arbeidsongeschiktheid was goed voor 8 procent meer ontslagaanvragen. Vooral vrouwen veroorzaken de toename in deze laatste categorie, maar ze ontspringen wel vaker dan mannen de dans bij collectieve ontslagen. Opvallend is overigens dat het CWI in 2002 voor het eerst meer ontslagaanvragen voor mannen dan voor vrouwen ontving. Tot 2001 voerden vrouwen traditioneel de ontslagstatistieken aan.

Naar het idee van Hendriks van vakbond De Unie zijn werkgevers de laatste tijd juist zorgvuldiger geworden met ontslagen. 'Bedrijven die eerdere ontslagronden zonder vakbonden afhandelden, zijn nu wel bereid te overleggen met de bonden. Het wordt alleen maar duurder als er onrust ontstaat en de kantonrechter er uiteindelijk aan te pas moet komen.'

Hendriks en enkele collega's van andere bonden, hebben twee weken geleden nog zaken gedaan met Getronics. Er gaan weliswaar zeshonderd voltijds banen verloren; meer dan vierhonderd mensen zullen gedwongen moeten vertrekken. Maar tot ieders tevredenheid is in het sociale akkoord afgesproken dat het ICT-bedrijf bij het opstellen van de ontslaglijst keurig het anciënniteitbeginsel en het afspiegelingsbeginsel zal aanhouden. Ter vergelijking: bij KLM zijn de bonden onlangs akkoord gegaan met het geheel laten varen van het anciënniteitbeginsel. Ouderen lopen hierdoor grotere kans op het krijgen van de zak. Zieken, zwangeren, 55-plussers en OR-leden genieten bij Getronics extra ontslagbescherming.

En naar de laatste trend in sociaal plannen hebben de vakbonden een aardig douceurtje voor hun leden uit de ontslagonderhandelingen weten te trekken. Zij krijgen korting op begeleiding naar ander werk, niet-leden kunnen daarnaar fluiten.

Werknemers die hun naam op de ontslaglijst zien staan, moeten volgens Hendriks daarmee nooit zonder slag of stoot akkoord gaan. 'Controleer altijd zelf heel goed of het klopt met de gekozen ontslagcriteria. Om je WW-uitkering veilig te stellen, moet je sowieso nooit akkoord gaan met ontslag', aldus Hendriks.

Wie vermoedt dat hem of haar onrecht is aangedaan, heeft echter weinig mogelijkheden om het ontslag zo aan te vechten dat maandag weer gewoon een vertrouwde werkdag zal zijn. Ook al stelt de rechter de werknemer in het gelijk, dan nog zal hij of zij oordelen dat de werkrelatie inmiddels zo is verstoord dat hervatting van het werk geen zin heeft. Ontslag volgt dan alsnog, meestal vergezeld van een schadevergoeding. In beroep gaan, kan niet.

Hetzelfde geldt voor ontslagzaken bij het CWI. Een rechtszaak kan alleen helpen om een ontslagvergoeding in de wacht te slepen. Klagen bij de Nationale Ombudsman, de commissie gelijke behandeling of het Breed Platform Werk en Verzekerden staat gedupeerde werknemers vrij, maar levert geen dienstverband op.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden