Zwagerman kijkt Beschouwing Cornelis Lieste (1817-1861)

Joost Zwagerman doet een ontdekking die hem de adem benam: de succesvolle kunstschilder Cornelis Lieste blijkt zijn bet-overgrootvader.

Mijn moeders achternaam is Palmboom, en vóórdat mijn ouders na een huwelijk van bijna dertig jaar een echtscheiding aanvroegen, hadden zij het vaak over 'de Zwagermannen' en 'de Palmbomen'. 'De Zwagermannen' kenden een losse familieband en zagen elkaar sporadisch. 'De Palmbomen' gingen intensiever met elkaar om, maar na het overlijden van oma Palmboom verflauwden de familiecontacten. Vorige week was mijn moeder jarig en voor het eerst na jaren zag ik haar broer en zus terug, oom Jaap en tante Trudy. We vormden een fraai multireligieus gezelschapje. Van huis uit zijn de Palmbomen katholiek. Mijn moeder bezoekt nog steeds twee keer per maand de kapel van het bedevaartsoord Onze Lieve Vrouw ter Nood in Heiloo. Daar bidt ze voor mijn broer en mij en haar kleinkinderen. Bij tegenspoed steekt ze een kaarsje op.


Oom Jaap viel al lang geleden van zijn geloof; vorige week maakte ik kennis met zijn nieuwe geliefde, de liberale Nederlands-Turkse moslima Figen. Tante Trudy maakte zo'n veertig jaar geleden met mijn aangetrouwde oom Jan een overstap van de katholieke kerk naar de pinkstergemeente.


Oom Jan was, herinner ik me, destijds heel behendig in het sturen van de conversatie in de richting van geloofskwesties.


Wat bespreekt men zoal op zo'n verjaardag? Bij de Palmbomen zijn dat vaak ziektes en kwalen. Daarna komen de Sterke Verhalen. Oom Jaap was onlangs in Alkmaar zijn portemonnee verloren en die bleek daags na het verlies in een winkelpui neergelegd, met alles er nog in. 'Kíjk, in Alkmaar wonen nog eerlijke mensen. Maar ja, het was ook de voorzienigheid hè.'


'Voorzienigheid, dat is wel een heel lang woord, Jaap', zei oom Jan bedachtzaam. 'Daar is ook een kórter woord voor, dat weet je toch wel?'


Tante Trudy wisselde snel van onderwerp. 'Joost, ik zag je praten over kunst in De Wereld Draait Door. Wat ik me al een tijdje afvraag: had je dat vroeger ook al, die liefde voor de kunst?'


Mijn debuutroman De houdgreep uit 1986 speelde zich al af in kringen van kunstenaars, maar dat antwoord liet ik achterwege. In plaats daarvan deed ik een bekentenis. Op mijn 17de maakte ik talrijke Werken op Papier en droomde van een toelating op de Rietveld Academie in Amsterdam. In Bergen aan Zee veroverde ik op mijn 18de een solo-expositie in Galerie Malle Jan, gerund door een werkloze loodgieter wiens kinderen de deur al uit waren en die een slaapkamer over had.


Aan een opening deed ik niet. Wél had ik mijn Werken op Papier hoog geprijsd - je moest sterk beginnen en hoog inzetten, vonden kunstenaar en galeriehouder. Voor minder dan 300 euro mocht geen Werk op Papier de deur uit bij Malle Jan.


De tentoonstelling duurde zes weken en trok acht bezoekers, onder wie mijn ouders en mijn leraar godsdienst en maatschappijleer. Ik had mijn Werken op Papier met punaises aan de wand van Malle Jans slaapkamer annex galerie aangebracht. Die punaises vond mijn docent maatschappijleraar nog het inventiefst.


'Heb je ze nog, die tekeningen?', vroeg tante Trudy. Ferm antwoordde ik dat ik ze op mijn 21ste had verbrand, in de achtertuin van een vriend uit Alkmaar. Ik had gelezen dat Willem de Kooning en Jackson Pollock dat ook deden als ze achteraf niet tevreden waren over hun werk.


'Maar hij heeft het toch van geen vreemde?', vroeg tante Trudy aan niemand in het bijzonder.


Oom Jaap en mijn moeder toonden een blanco gelaatsuitdrukking.


Toen vertelde tante Trudy over de grootvader van mijn grootmoeder. Oma's meisjesnaam was Lieste en háár opa was Cornelis Lieste, misschien geen Rembrandt of Vermeer, maar toch: een niet onverdienstelijk talent uit de 19de-eeuwse Nederlandse beeldende kunst.


Natuurlijk kende ik oma's meisjesnaam - maar van de naam Cornelis Lieste had ik nooit gehoord.


'Echt niet?', vroeg tante Trudy. 'In 2009 zagen wij in Haarlem in het Frans Hals Museum een tentoonstelling en daar hing-ie tussen allerlei groten, hoor. Cornelis Lieste. Mijn overgrootvader. Jouw betovergrootvader.'


In staat van lichte opwinding pakte ik meteen mijn laptop en zocht via Google naar zijn naam. Ik kwam uit bij de website van Christie's. Daar was in 2013 nog een Lieste verkocht, voor 22.500 euro. Andere verwijzingen leidden mij naar websites van Nederlandse musea. Cornelis Lieste bleek aanwezig in de collecties van het Boijmans in Rotterdam, het Gemeentemuseum Den Haag en het Teylers Museum in Haarlem.


'Ma, waarom hoor ik dit nú pas?'


'Nou ja', antwoordde mijn moeder, die mijn verbazing opvatte als een verwijt, 'mamma had het zelden over haar opa. Toch, Trudy? Ja, dat opa Lieste zogenaamd artistiek wilde zijn. Maar dat was bijzaak. Niemand in de familie taalde naar die schilderijen. Hij had een drankprobleem, dát wel. Alleen een verre neef had belangstelling, niet voor zijn kunst, maar wel voor de mogelijke waarde. Maar die was nul, zei je oma altijd.'


'Niemand van de Palmbomen heeft een Lieste in huis', zei oom Jaap. 'Toch jammer.'


Zeg dat wel. Een maand voordat ik 50 word, leer ik - een leven lang verslingerd aan beeldende kunst - dat er schildersbloed door mijn aderen vloeit. Had ik dat destijds maar geweten toen mijn expositie in Galerie Malle Jan opende. Ik had het direct ingezet als wapenfeit in de pr.


Thuisgekomen speurde ik opnieuw internet af. Cornelis Lieste, Haarlem, 1817-1861. Een Haarlemmer, ook dat nog! Ikzelf woonde dertig jaar in Amsterdam en verhuisde eind vorig jaar naar Haarlem. De thuisbasis van mijn betovergrootvader!


In belangrijke kunsthandels zijn werken van Lieste te koop, leerde ik via Google. Ik stuurde enkele handelaren en collectioneurs een mail, in de hoop op nadere biografische informatie. 1 Ook ontdekte ik dat Cornelis Lieste ruim vertegenwoordigd is in de kunstcollectie van Jef Rademakers, toegespitst op romantische schilderijen uit de 19de eeuw.


Ik schreef Rademakers over mijn ontdekking: dat ik een betachterkleinkind van Lieste was. Per kerende mail kreeg ik antwoord: 'Geachte heer Zwagerman, van harte gefeliciteerd met uw - zo nu blijkt - indrukwekkende pedigree. Lieste is met B. C. Koekkoek, Schelfhout en Salomon Verveer een van mijn favoriete landschapschilders uit de Romantiek. 2 Zijn werken zijn meestal nogal exuberant door kleurgebruik en gewaagde lichtinvallen. Mogelijk was dat de reden dat hij in het ingetogen Nederland wat minder bejubeld werd. Bovendien hadden zijn (fantasie)landschappen vaak een wat buitenlandse sfeer. Sinds kort hebben we uw schilderende voorvader echter weer helemaal op de kaart. Bij de tentoonstelling 'Groots en meeslepend' (...) in het Frans Hals Museum sierde een werk van Lieste de cover van de catalogus. Daar waren toen ook al de drie werken van Lieste uit onze collectie te zien die later in de Hermitage in Sint-Petersburg en in het Gemeentemuseum zo veel bijval kregen. (...) Het zal u wellicht plezier doen dat in de op 5 november te openen tentoonstelling 'De romantische ziel' in het Tretyakov in Moskou zich tussen de werken die wij in bruikleen hebben gegeven ook een Lieste bevindt. Nog nooit eerder getoond!'


Rademakers' mail lierde de lichte staat van opwinding op tot sprakeloze perplexiteit. Via de beeldbank van het Noord-Hollands Archief ontdekte ik dat een tijdgenoot, 3 Adrianus Johannes Ehnle (1819-1863), een portret van mijn betovergrootvader had vervaardigd. Een bebaarde man keek mij vanaf mijn computerscherm met een aan sulligheid grenzende goedmoedigheid aan.


Ik riep mijn twee zonen erbij - die iets minder onder de indruk bleken dan ikzelf.


'De gelijkenis is treffend, pap. Dat dan weer wel', zei mijn oudste zoon.


Jaja.


Sinds vorige week poog ik deze late ontdekking, nét voor mijn 50ste verjaardag, een passende betekenis te geven. Is het een lang verbeid verjaardagsgeschenk? Is het een onvermoede zegening? De voorzienigheid?


En ja, oom Jan, ik wéét dat dit een heel lang woord is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.