Zwagerman, groot kunstenaar in bewonderen

Joost Zwagerman stond voor de klas, en een stel brugpiepers op een  highschool in Pittsburgh wist niet wat hen te wachten stond. Een paar Nederlandse dichters waren hem net voor geweest, maar ze wisten echt wel dat als Joost op stoom was, zijn handen bezwerend om zijn verhaal te onderbouwen, er niemand was die zo kon vertellen en voordragen als hij.

Beeld An-Sofie Kesteleyn

Het ging over Mark Rothko, de abstracte Amerikaanse kunstenaar die zelfmoord pleegde, en die een rol speelde in zijn Boekenweekgeschenk Duel. Het was nog vroeg op de dag, in april 2012, en geen van de kinderen had ooit van Rothko gehoord.

Joost versierde het levensverhaal van Rothko met krullen, ongekende mysteries, en onvermijdelijke opkomst en ondergang en maakte van dit mini-college bijna een spirituele ervaring voor de brugpiepers, docenten en andere Nederlandse dichters.

Het was volstrekt ondenkbaar dat één van de aanwezigen ooit nog in hun leven Mark Rothko zou vergeten - en vooral Joost Zwagerman.

Beeld anp

Euforisch en dankbaar

Als Joost iets ook was, was het een kunstenaar in bewonderen, en op deze dichtersreis van New York naar Pittsburgh, kwam dat telkens op ongekende manier naar boven. Geen dag kon voorbij gaan zonder dat hij ergens kon bewonderen, dat hij iets kon zien wat hij niet eerder zag, maar wat hij nu eindelijk ging zien of had gezien.

Hij ging naar het Andy Warhol Museum in Pittsburgh, dat stond vast, en de voorpret, hoofdpret, en napret zinderde door hem heen. Of naar het Museum of Modern Art om de tentoonstelling over Kraftwerk te zien, naar het hotel Four Seasons om echt met eigen ogen te aanschouwen hoe het nou zat met de muurschildering van Rothko. Er diende bewonderd te worden, het een en ander opgezogen te worden, want kennis was geluk.

Toen hij tijdens een etentje in een schrijvershuis net boven New York naast een voormalige editor van zijn literaire held Saul Bellow kwam te zitten, voelde je zijn vibraties in real time - hij werd als het ware aangezet, en alles dat zich de afgelopen jaren in zijn hoofd had opgeslagen, benut kon worden.

Hij werd euforisch en zelfs dankbaar, dat dit hem zomaar was overkomen. De ook aanwezige Oekraïense schrijfster, Portugese dichter-advocaat, Poolse striptekenares en Dominicaans-Amerikaanse essayiste zagen hoe Joost bevlogen en in perfect engels, en met een glas witte wijn in de hand, een zeer geestige ode bracht aan Bellow en het meesterwerk in zijn ogen, Herzog.

Beeld -
Beeld -

Toeschouwers

In het Poets House in New York, hoofdkwartier van het Amerikaanse poëziewezen, was nog hond te bekennen en Joost stond buiten te roken. Hij keek naar de voorbij stromende Hudson River, en vertelde hoe hij als literair broekie twintig jaar eerder een reis had gemaakt door Amerika, en schrijvers als Bret Easton Ellis had ontdekt. Maar het kon ook gaan over Zomergasten dat hij ooit presenteerde en Hirsi Ali, of over Martin Bril, Theo van Gogh - hij voelde dat steeds meer vergroeide met de eigentijdse geschiedenis, zo zei hij het. Hij was erbij geweest, hij had de mensen meegemaakt, en deed er permanent verslag van, met schitterende anekdotes.

Of er zo toeschouwers voor de Nederlandse dichters zouden komen, interesseerde hem geen zier. Voor poëzie komen mensen zelden de deur uit, zei hij, en het heeft niks met de aanwezige dichters te maken. Ook Harry Mulisch was een bestsellerauteur maar voor zijn dichtbundel was geen koper te vinden. Toen Joost eenmaal ging voordragen in dit halfvolle hoofdkwartier van het Amerikaanse poëziewezen, leek het alsof hij een volgepakt Yankee Stadium moest animeren - op halve snelheid, of je er maar een beetje mee van afmaken, zat er niet in.

Opgeknapt

Van de reis naar Amerika was hij enorm opgeknapt, hij zou het nog vaak zeggen de afgelopen jaren. Want er waren depressies geweest, privéshit, en hij had zelfs overwogen om niet mee te gaan op deze The New York to Pittsburgh and Back Dutch Poetry Tour. Ondanks zijn geestelijk en ook lichamelijk lijden, richtte hij zich altijd op. Was er altijd weer iets om je onbedaarlijk over op te winden, over te schrijven, over te ouwehoeren met een glas, en natuurlijk om te bewonderen.

Zaterdag stond hij samen met Willem Snitker in galerie Bleeker in Heemstede. Ze hadden samen een prachtig project samen gedaan, Vol van Leegte. Het ging over de kunst van Francisco de Zurbarán, en hij had zich opgepept, zoals altijd, en was energiek, genereus en complimenteus zoals altijd. Je zou niet kunnen zeggen daar iemand was die zichzelf van het leven ging beroven.

De titel van deze productie geeft precies het gevoel aan dat zijn dood oproept, de zelfmoord van de grote Joost Zwagerman, schrijver, essayist, dichter, vader en geliefde. Vol door de leegte die hij achterlaat.

Je volvoert de grootste handeling:
Opstaan, even maar, uit slapen gaan.
Je allereerste dag bleek altijd al geteld.
(uit Die Overvloed..., van de bundel Voor Alles, 2014)

Beeld Hollandse Hoogte
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden