Zwaarmoedige verhalen voor bij de centrale verwarming

Om uzelf bij te spijkeren voor de komende klimaattop: dit zijn de tien lezenswaardigste klimaatboeken volgens de Sir Edmund-redactie. Plus het boek dat zegt dat het allemaal geen zin heeft.

Beeld Monique Bröring

Het markantste boek over de klimaatproblematiek is misschien wel het boek waarvan de bottom line luidt dat het geen zin heeft om boeken over het klimaat te lezen. Don't Even Think About It, heet het, van de Britse psycholoog George Marshall, en waar het op neerkomt, is dat ons hoofd helemaal niet naar de klimaatproblematiek staat. Letterlijk.

Ons brein is volgens Marshall ongeschikt om met onze zelfgemaakte opwarming van de aarde uit de voeten te kunnen. Sterker: datzelfde brein is een kei in het negeren van het probleem. Zo bezien is het niet gek dat er ondanks alle alarmsignalen en onheilspellende prognoses bar weinig wordt ondernomen. Niet op het niveau van staten en overheden. Maar welbeschouwd ook niet bij onszelf, thuis achter de kachel.

Beeld Monique Bröring

Dreigingen

Wat is er aan de hand? In onze lange evolutie is de bedrading van ons hoofd zo ingesteld dat we de wereld behoorlijk goed aankunnen. Grote, snelle veranderingen begrijpen we: duidelijke dreigingen, liefst concrete vijanden, met een gezicht en een naam. Sterke signalen, zichtbaar in onze directe omgeving. En we handelen het liefst voor direct resultaat.

Klimaatverandering is in alle opzichten het tegendeel. De opwarming heeft vele gedaanten, gaat traag en speelt zich ergens ver weg af. En oplossen vergt offers op korte termijn waarvan de effecten pas op veel langere termijn duidelijk worden. Als die effecten er al zijn, want dat weten we eigenlijk ook niet zo zeker.

Grote dreigingen zijn er meer: veiligheid, terrorisme, ziekten. Maar uitgerekend in de klimaatkwestie is er geen enkel element dat aanleiding lijkt ons bestaan er nu alvast voor overhoop te halen. En dat doen we dus ook niet. In plaats daarvan, schrijft Marshall, verzinnen we verhalen waarin we onszelf geruststellen. Voor sommigen neemt dat de vorm aan van doemscenario's en actiebereidheid, van voetmarsen naar Parijs en zonnepanelen op het dak. Voor anderen wordt het diepgaande scepsis en politiek wantrouwen en hooguit een hybride met belastingvoordeel.

Effectief

Voor Marshall zijn het allemaal vertellingen zoals we ze al miljoenen jaren rond het kampvuur aan elkaar vertellen, zelfgemaakte verhalen en redeneringen om onze angst te bezweren. De een niet direct meer waard dan de ander, maar allemaal op hun manier effectief.

Heeft het, kortom, zin om klimaatboeken te lezen? Volgens Marshall zou bij datzelfde kampvuur toch ook de oplossing moeten liggen, in het besef dat alle partijen de angsten voor het onbekende en het pijnlijke delen. Zijig? Zeker. Overtuigend? Meer in zijn analyse dan in de oplossing. Maar voorlopig hebben we in elk geval de verhalen nog. En dat maakt deze boeken toch de moeite waard.

Beeld Monique Bröring

Nee, een paar graden meer is niet best lekker

Mark Lynes
zes graden - Onze toekomst op een warmere planeet
Jan van Arkel, 2008; 360 pagina's; euro 5,00.

Is een paar graden meer niet gewoon ook wel lekker? Zes graden van de Britse wetenschapsjournalist Mark Lynas is een overrompelende shocktherapie om van ons warmteminnende zoogdierinstinct af te geraken. De wereld, schrijft Lynas op grond van stapels wetenschappelijke studies, wordt snel een onleefbare plek als zij warmer wordt. Elk hoofdstuk loopt de temperatuur een graad op. Bij 1 graad treden droogtes op in alle landbouwgebieden, en steken tot in Europa superstormen op. Bij 2 graden zijn extreem hete zomers gewoon en verzuren de oceanen. Bij 3graden brandt het Amazonegebied af. 4graden: Groenland smelt, de zeespiegel stijgt met meters. Bij 5graden wordt de aarde aan beide polen ijsvrij en de rest woestijn. Bij 6 graden komt methaan van de zeebodem vrij en slaat de opwarming definitief op hol. Alleen in het Perm was het eerder zo heet. Lynas maakt zich nadrukkelijk grote klimaatzorgen, en laat zien dat de wetenschappelijke feiten al meer dan onrustbarend zijn.

Beeld .

It's global warming stupid

Al Gore
Een ongemakkelijke waarheid Het gevaar van het broeikaseffect en wat we eraan kunnen doen
Meulenhoff, 2006; 325 pagina's; euro 15,65.

De moeder aller klimaatalarms, die halverwege het vorige decennium insloeg als een bom bij het grote publiek. Dat Al Gore het hier en daar niet zo nauw neemt met de feitelijke details, is niet verwonderlijk: het boek hoort bij een film die weer een gelikte registratie was van zijn lezingentournee door de VS over klimaat. Doel daarvan was het probleem tussen de Amerikaanse oren te krijgen en dat lukte wonderwel dankzij de retorische en visuele trukendoos van de voormalige vicepresident. Voor velen zal het de eerste keer zijn geweest dat ze zich zorgen maakten over klimaatverandering en de link legden met hun eigen energieverbruik en leefstijl. Tegelijk is het boek ook het beginpunt van veel verwarring. Als Gore nu en dan een beetje jokte, zoals zijn tegenstanders gretig aantoonden, was klimaatverandering dan überhaupt wel het aanpakken waard?

Beeld -

Gemoederen raken verhit op warme aarde

Harald Welzer
De klimaatoorlogen Waarom in de 21ste eeuw gevochten wordt
Ambo, 2009; 272 pagina's; euro 24,95.

Zie de toestroom van Syrische vluchtelingen, met wat fantasie, gerust als de eerste stroom 'klimaatvluchtelingen'. De Syrische burgeroorlog kwam immers deels tot uitbarsting door de druk van boeren die vanaf het uitdrogende platteland naar de stad kwamen. En Syrië is nog maar het begin, betoogt de Duitse hoogleraar massapsychologie Harald Welzer. Verwacht dictaturen, burgeroorlogen en zelfs genocides, als de volksmassa's in Afrika, Zuid-Amerika en Azië zich verdringen rond de steeds schaarsere zoetwaterbronnen, opdrogende akkers en verziltende gronden. Veel te pessimistisch gesteld, werpen critici hem voor de voeten, maar als nachtmerriescenario is dit er wel een om in de gaten houden. Niet te verwarren met het wat sensatiebelustere, gelijknamige boek van onderzoeksjournalist Gwynne Dyer (Spectrum, 2010), dat nogal onhandig tegelijkertijd uitkwam.

Beeld .

Het klimaat is geen gat in de markt

Naomi Klein
No Time Verander nu, voor het klimaat alles verandert
De Geus, 2014; 686 pagina's; euro 29,95.

In de furieuze stijl van No Logo en De Shockdoctrine schreef Naomi Klein een vuistdikke analyse van de werkelijke reden dat we het klimaatprobleem maar niet in de hand lijken te krijgen. Het is, schrijft ze, allemaal de schuld van het kapitalisme en neoliberalisme. Dat ziet zelfs de aanpak van het klimaatprobleem als een markt, met kansen en mogelijkheden voor verdere groei in groene brandstoffen, compenserende boomaanplant, kernenergie en kunstmatige wolken en algen die CO2 vreten. Het neoliberalisme zit bij consumenten en zelfs veel milieu-activisten vast tussen de oren, terwijl het de status quo handhaaft en vaak zelfs tot meer consumptie en uitstoot leidt. Niet rechts, maar links moet het klimaat redden, denkt Klein. Helaas faalt haar schets van een progressief alternatief. Klein gelooft wel erg in sociale bewegingen waarmee de burger kleinschalig en zelfbesturend het heft in eigen hand neemt, gedreven door klimaatzorgen.

Beeld -

CO2 bestrijden is paard achter de wagen spannen

Björn Lomborg
Cool It A light bulb won't solve global warming, this guy's bright ideas just might
Vintage, 2010; 277 pagina's; euro 15,50.

Hij is het enfant terrible van het klimaatdebat en kiest zijn feiten soms nogal opzichtig uit. Maar anders dan de vele luidruchtige klimaatsceptici is Björn Lomborg wel degelijk bezorgd over de opwarming. Kritisch is hij alleen over gangbare oplossingen voor klimaatverandering. Alles op alles zetten om de uitstoot van broeikasgassen te temperen, is volgens hem krankzinnig duur en contraproductief in een wereld die wel meer aan zijn hoofd heeft. De miljarden die in emissiereductie worden gestoken, zijn beter besteed aan urgentere problemen als honger, armoede en gezondheid. Als we ondertussen ook nog echt slimme duurzame technologie ontwikkelen, komt het uiteindelijk allemaal toch nog goed, denkt Lomborg. Een briljante analyse, denken zijn medestanders. Ordinaire vertragingstactieken, zeggen Lomborg-critici. Hoe dan ook is Cool It een katalysator voor de gedachten.

Beeld -

IJstijden zijn een stuk lulliger dan warme

Salomon Kroonenberg
De menselijke maat De aarde over tienduizend jaar
Atlas, 2008; 334 pagina's; euro 15,00.

Niet eens zozeer een boek over klimaatverandering, maar vooral over de geschiedenis van de aarde, die planeet waar het klimaat nu eenmaal voortdurend verandert. Van enige afstand bezien zitten we niet in een warme maar in een koele periode tussen twee ijstijden in, en is een warme planeet zonder ijskappen op de polen en met een hogere zeespiegel de meest gewone toestand van het systeem aarde. Dus waar maken we ons eigenlijk druk om? Terwijl over tienduizend jaar gewoon weer een ijstijd aanbreekt? Kroonenberg, gepensioneerd hoogleraar toegepaste geologie uit Delft, ontpopte zich als een literair begenadigd wetenschapsschrijver, die moeiteloos de grote geschiedenis van de aarde verweeft met zijn eigen veldwerkervaringen aan onder meer de Kaspische Zee, waar de zeespiegel zo vaak omhoog en omlaag schiet. De kritiek die naast alle lof ook zijn deel was: u neemt wel érg veel afstand, meneer de professor.

Beeld -

Klimaat is niet het enige probleem

Gwyn Prins, Isabel Galiana, Christopher Green et al.
The Hartwell Paper: a new direction for climate policy after the crash of 2009
University of Oxford, 2010; 42 pagina's; gratis te downloaden op eprints.lse.ac.uk

Een van de invloedrijkste klimaatgeschriften van de laatste tien jaar heeft de vorm van een pittig geschreven, kaal vormgegeven pamflet van 42kantjes we twijfelden of we het u wel moeten aanraden. The Hartwell Paper is de uitkomst van een bijeenkomst die veertien geleerden uit de klimaat-, beleids- en economische hoek kort na de mislukte klimaattop van Kopenhagen hielden in het historische Hartwell House, even buiten Oxford. Moeten we niet iets heel anders verzinnen, nu het met wereldomvattende CO2-maatregelen niet wil lukken? Het bleek de opmaat voor een pragmatische en zeer geïnspireerde ideeënstroom over alternatieve energie, duurzame ontwikkeling en het tegengaan van broeikasgassen zónder CO2-tax en emissiehandel. Academisch opgeschreven, maar wie de moeite neemt om ervoor te gaan zitten, wordt wél beloond met een volstrekt andere kijk op klimaatbeleid.

Beeld .

Goed klimaatboek vereist rokende schoorstenen

Nigel Calder
The Weather Machine and the Threat of Ice
BBC, 1974; tweedehands verkrijgbaar.

Dus zó is het allemaal begonnen: met een zwierige Engelse Al Gore die in 1974 waarschuwde dat het klimaat veranderde maar dan de andere kant op, naar een ijstijd. Nigel Calder heette deze anti-Al, en zijn boek The Weather Machine laat zich tegenwoordig lezen als een volstrekt ongevaarlijke, wonderlijk soort lachspiegel. De uitstoot van gassen door de mens? Kijk uit, die houden de zon tegen en duwen de planeet een ijstijd in, betoogt Calder. Extreme weergebeurtenissen? Let op: daaraan kun je zien dat de ijstijd nu al aan het aanbreken is. Ergens geruststellend om te vernemen dat men destijds precies dezelfde retoriek en argumenten bezigde waarna het allemaal bleek mee te vallen. Zorg wel dat u de geïllustreerde versie leest, vol prachtige, gedateerde foto's van stomende schoorstenen en samentrekkende onweerswolken. Toch jammer dat Calder, destijds een ambitieuze en mooi schrijvende wetenschapsjournalist uit de Angelsaksische eredivisie, daarna langzaam zou wegzinken in een moeras van zure oudemannenverbetenheid.

Beeld -

Klimaattwijfel werkt gevaarlijk goed

Jan Paul van Soest
De Twijfelbrigade Waarom de klimaatwetenschap wordt afgewezen en de wereldthermostaat 4 graden hoger gaat
MGMC.nl, 2014; 356 pagina's; euro 25,00.

Waarom ontkennen zoveel mensen dat de aarde opwarmt, dat dat erg is of dat wij met onze uitstoot van verbrandingsgassen de oorzaak zijn? Groene strateeg Jan Paul van Soest schreef er een boek over, niet zozeer uit boosheid, als wel uit nieuwsgierigheid en verbazing. Het resultaat was opvallend mild. De sceptici zijn eerder naïef dan kwaadaardig of politiek gemotiveerd, schrijft hij. Ze handelen vooral zoals ieder mens handelt als hij onwelgevallig nieuws krijgt: wegdrukken, relativeren, ontkennen, desnoods tegen de klippen op. En de wetenschap, van nature voorzichtig, laat daarvoor altijd ruimte. Twijfel werkt als de wetenschap steeds maar slecht nieuws heeft, terwijl de sceptici kunnen putten uit een oeverloos reservoir van geruststellende verhalen, hoe onzinnig ook. Van Soest denkt dat reguliere klimaatwetenschappers zich dat beter moeten realiseren.

Beeld -

Klimaatwetenschap is mensenwerk

Fred Pearce
The Climate Files The Battle for the Truth about Global Warming
Guardian, 2009; 288 pagina's; euro 25,97.

In deze puntgave reconstructie van de affaire genaamd climategate laat milieujournalist Fred Pearce zien dat klimaatwetenschappers ook mensen zijn. Dat werd zichtbaar in november 2009, toen een nog altijd onbekende hacker, goed getimed vlak voor de klimaattop in Kopenhagen, een digitale braakbal vol e-mailverkeer uitspuwde op internet van de klimaatdivisie van de universiteit van East Anglia. Waarna klimaatontkenners de vaak zeer informele mailtjes als hyena's uit elkaar begonnen te trekken: moet je zien hoe deze arrogante club malloten ons de opwarming van de aarde door de strot duwt! Dat valt mee, weet veteraan Pearce, maar de e-mails tonen wél aan dat ook prominente klimaathoogleraren als Michael Mann en Phil Jones kliekjes vormen, over anderen roddelen, een pesthekel hebben aan leken die om cijfers zeuren, en die zulke cijfers dan lekker niet geven. Niet Pearces beste boek, wel een gedegen en belangrijke reconstructie.

Beeld -
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden