Zuma's val sleept zijn land mee

Het aanzien van Zuid-Afrika zakt weg op de beurzen. En toch blijft president Zuma zitten, ook al worden zijn daden alom als oorzaak gezien. Wat beweegt hem?

null Beeld EPA
Beeld EPA

Zijn de laatste dagen van de Zuid-Afrikaanse president Jacob Zuma (74) nu dan toch geteld? Nadat hij vorige week de bezem door zijn kabinet had gehaald en daarbij tot ieders ontzetting de gerespecteerde minister van Financiën Pravin Gordhan had ontslagen, degradeerde kredietbeoordelaar Standard & Poor's maandag voor het eerst in zeventien jaar Zuid-Afrikaanse staatsleningen tot de junk-status.

Genadeklap kwakkelende economie

Deze genadeklap voor de kwakkelende Zuid-Afrikaanse economie zal beleggers en investeerders wegjagen, de rente opdrijven en de rand verder in zijn neerwaartse val storten. De oppositie eist al het aftreden van Zuma en ook in zijn eigen partij, het ANC, klinkt kritiek steeds luider. Maar Zuma zelf lijkt niet onder de indruk van de alarmbellen. 'Des te meer reden eenheid in de partij na te streven en de gelederen te sluiten', zei hij dinsdag strijdlustig in zijn eerste openbare optreden sinds de commotie rond Gordhans ontslag.

Zuma lijkt deze week willens en wetens zijn land de afgrond in te sturen. Minister Gordhan gold als de belangrijke wachter tegen megalomane grepen uit de schatkist door corrupte politici, onder wie president Zuma zelf. Bovendien leek de economie onder Gordhan weer enigszins op te veren, nadat zij anderhalf jaar eerder ook al een klap had gekregen, na het ontslag van een andere onwelgevallig minister van Financiën.

Recent protest tegen de Zuid-Afrikaanse president Zuma. Beeld afp
Recent protest tegen de Zuid-Afrikaanse president Zuma.Beeld afp

In het zadel

Maar Zuma blijft in het zadel, ondanks het economische wanbeleid en de vele corruptieschandalen die de reputatie van het ANC verkwanselen en de oppositie in de kaart spelen. In de eerste plaats steunt hij op de loyaliteit onder traditionele ANC-aanhangers en in de twee plaats onder Zoeloes, een van de grootste etnische groepen van Zuid-Afrika, waartoe Zuma behoort. 'Veel partijgenoten hebben hun politieke carrière aan Zuma te danken. Wie hem ten val brengt gaat vroeg of laat mee ten onder', verklaart Zuid-Afrikakenner Ineke van Kessel, historica aan de Universiteit Leiden.

Het is volgens Van Kessel daarom zeer onwaarschijnlijk dat ANC-parlementariërs de oppositie zullen steunen in een afzetprocedure. 'De partijtop zal Zuma eerder opzijschuiven, zoals ze eerder met Thabo Mbeki heeft gedaan.' Zuma's belangrijkste rivaal is inmiddels vicepresident Cyril Ramaphosa, die het ontslag van Gordhan onacceptabel noemde. Maar daartegenover staan openbare lofbetuigingen aan Zuma, zoals van de ANC-vrouwentak, die de afwaardering door Standard & Poor's van maandag vijandig noemde en 'politiek gemotiveerd'. Een staaltje defensieve respons dat Zuma zelf ook het liefst praktiseert wanneer hij zich bedreigd of gekoeioneerd voelt door 'het grootkapitaal' of 'het Westen'.

Militaire tak

'Zuma's carrière wordt beheerst door complot denken', zegt Van Kessel. Zuma, die afkomstig is uit een straatarme familie en geen opleiding heeft genoten, sloot zich op zijn 17de aan bij de militante tak van het ANC. In 1963 werd hij gearresteerd en daarna zat hij tien jaar vast op Robbeneiland, waar ook Nelson Mandela achttien jaar doorbracht. Zuma kreeg niet een keer bezoek - zijn moeder was te arm om hem op te zoeken. 'Zijn leven lang was hij waakzaam, beducht op sabotage en samenzweringstheorieën. Dat doet iets met een mens, zeker als je eindelijk macht hebt', vermoedt Van Kessel.

Het was deze paranoia, gecombineerd met 'economisch onbenul', die Zuma ertoe zette om minister Gordhan vorige week terug te fluiten uit Londen waar hij een bijeenkomst bijwoonde met potentiële investeerders. Het ontslag van 9 van de 35 ministers dat daarna volgde, past in het patroon van afrekeningen met 'dissidenten' die Zuma dwarszitten en mogelijk heulen met Westerse 'kapitalisten' om zijn macht te breken, zo duidt de historica de recente gebeurtenissen.

Provocatie

Ook Harry Wels, Zuid-Afrikadeskundige en antropoloog aan de Vrije Universiteit, ziet in Zuma's recente daden een al dan niet bewuste provocatie. 'Zuma lijkt bereid Zuid-Afrika met zich mee de afgrond in te slepen. Als hij daarmee steun verliest van het Westen, dan weet hij zich verzekerd van nieuwe vrienden in China en Azië die in dat vacuüm kunnen stappen', zegt Wels. Hij refereert onder meer aan de wel zeer innige relatie met de Indiase zakenfamilie Gupta die Zuma vorig jaar in opspraak bracht. Dit gebeurde vlak na een schandaal rond een miljoenenverbouwing aan zijn privéwoning, die hij op kosten van de staat had laten uitvoeren. Sindsdien klinkt de roep om zijn aftreden onafgebroken.

De tweede en laatste termijn van Zuma, die in 2009 aan de macht kwam, loopt af in 2019. In 1999 was Zuma vicepresident onder Thabo Mbeki, maar hij werd in 2005 afgezet wegens verdenking van corruptie en een verkrachtingsschandaal.

Lees ook

Kredietbeoordelaar S&P heeft maandag de kredietwaardigheid van Zuid-Afrika verlaagd naar junkstatus. Die verlaging volgt op het besluit van president Zuma om 9 van zijn 35 ministers te ontslaan, onder wie de minister van Financiën.

Zuid-Afrika heeft al jaren zijn eigen Trump: president Jacob Zuma. De gedachte is onvermijdelijk bij het bekijken van de film The Giant is Falling.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden