Zullen de Republikeinen hun 'Fortuyn' weten te bedwingen?

Beeld anp

Vastgoedmagnaat Donald Trump (69) werd door Amerikaanse toppolitici en media weggelachen toen hij zich in juni opwierp als Republikeinse presidentskandidaat. Het lachen is velen vergaan. Trump boort maatschappelijke onvrede aan over illegale immigratie. Hij zegt hardop wat velen denken. Hij gaat daarbij vaak, opzettelijk, over de schreef. Met zijn miskenning van oorlogsheld senator John McCain heeft hij het Republikeinse establishment gebruuskeerd. Maar anti-establishment retoriek is zijn troef.

Democraten en Republikeinen hebben eenzelfde probleem, zij het net iets anders. De Democratische Partij heeft slechts een enkele serieuze presidentskandidaat, Hillary Clinton. Dan mag er niet veel misgaan. De Republikeinen hebben er vijftien; dat is te veel. Bij het Republikeinse establishment is Jeb Bush favoriet. Clinton en Bush voeren campagne vanuit het politieke centrum alsof ze de nominatie al in hun zak hebben. Dat biedt ruimte op de populistische flank. Europese partijen tolereren weinig dissidentie; wie niet volgt gaat eruit. Dat leidt tot een verbrokkeld landschap. Democraten en Republikeinen vormen elk een 'grote tent' die uiteenlopende stromingen herbergt. Ze zuigen maatschappelijke bewegingen op, zoals de Democraten met de protestbeweging uit de jaren zestig en nadien de Republikeinen met de conservatieve beweging.

'Clinton versus Bush' lijkt een kroning. Dat zit Democraten en Republikeinen dwars. Vanuit de Democratische basis wierp zich Bernie Sanders, senator uit Vermont, op als presidentskandidaat. Hij is spreekbuis van de linkervleugel, hekelt Wall Street en bepleit een fiscaal toptarief van 90 procent. Clinton is weinig authentiek. Ze moet zich voor de zoveelste keer opnieuw uitvinden: 57 procent van de kiezers kwalificeert haar als 'onbetrouwbaar'. Sanders (73) trekt volle zalen in Iowa en New Hampshire, de staten waar in februari de eerste voorverkiezingen plaatsvinden. De Democratische nachtmerrie is dat Clintons kandidatuur wordt beschadigd door de 'socialist' Sanders.

De Republikeinen zitten al in een volle nachtmerrie: Donald Trump. Het aanvankelijke probleem was de veelheid aan kandidaten: vooral zittende of voormalige Republikeinse gouverneurs en senatoren. De partijtop bedacht een procedure om dit brede veld snel uit te dunnen door voorverkiezingen kort achter elkaar te plannen. Topkandidaten leken Jeb Bush, ex-gouverneur van Florida, gouverneur Scott Walker van de staat Wisconsin en senator Marco Rubio uit Florida. Voor Bush, met het beste netwerk en de meeste campagnegelden, is dat een ideaal parcours. Toen kwam Trump met een eigen vermogen van 10 miljard dollar. Hij betaalt zijn eigen campagne. Zijn vliegtuig staat geparkeerd op La Guardia met als enkel opschrift: TRUMP.

Beeld anp

Volgens The New York Times, spreekbuis van progressief Amerika, is Trump een 'hansworst'. De conservatieve commentator Charles Krauthammer noemt hem een 'rodeo clown'. Trump haalt uit naar illegale immigratie, vooral uit Mexico, en beschuldigde het land ervan dieven en verkrachters naar Amerika te sluizen. Hij wil een muur tussen Mexico en de VS bouwen. Het vijandbeeld van Sanders bestaat uit banken; bij Trump is dat het buitenland, vooral Mexico en China. Andere Republikeinse kandidaten kwamen in zijn schaduw terecht. Hun eigen verhaal was niet meer interessant. De vraag luidde: 'Wat vindt u van Trump'?

Zijn verhaal sloeg aan bij kiezers toen eerder deze maand een illegale Mexicaan een jonge Amerikaanse vrouw doodschoot in de toeristische zone van San Francisco. De stad geldt als vrijhaven voor illegalen. De schutter was al veroordeeld voor zeven misdaden en vijf keer Amerika uitgezet. De moord gaf de campagne van Trump vleugels.

Trump tapt ook in andere bronnen van onvrede, zoals een stagnerende banenmarkt. De Amerikaanse arbeidsparticipatie is met 62,6 procent de laagste sinds veertig jaar. Sociale mobiliteit, motor van de 'Amerikaanse Droom', hapert en de middenklasse, kerndeel van het electoraat, moppert. Bovendien vreest die middenklasse kostenverhogingen en wachtlijsten bij Obamacare, de verplichte ziektekostenverzekering.

De Republikeinse top zal nu alles doen Trump uit de race te duwen. Trump is niet het type dat vertrekt met stille trom. Als 'onafhankelijke kandidaat' is hij nog schadelijker. Trump breekt dan het Republikeinse electoraat waardoor Jeb Bush mogelijk verliest, zoals zijn vader in 1992 overkwam door toedoen van de 'onafhankelijke kandidaat', miljardair Ross Perot. Bill Clinton werd toen president. Zullen de Republikeinen hun 'Fortuyn' weten te bedwingen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.