Weblog

Zuid-Soedan is eng, absurdistisch en ook fascinerend

Zuid-Soedan: daar gaat het weer helemaal mis het afgelopen jaar. Hoe kan het? Lees Koert Lindijers nieuwe boek. Sinds 1980 bezocht hij de regio talloze malen.

Kinderen in een opvangkamp bij Bor in Zuid-Soedan spelen met een koffer. Naar schatting 900 duizend burgers zijn op de vlucht geslagen voor moordpartijen door soldaten van president Kiir of rebellenleider Machar.Beeld afp

Het had een sprookjesachtig verhaal kunnen worden: hoe alles toch nog goed kwam na een uitzichtloze broederstrijd. Maar voordat Koert Lindijer klaar was met zijn kroniek van een kwart eeuw geweld en gekonkel in Zuid-Soedan gevolgd door een vredesakkoord en onafhankelijkheid, begon het vechten, moorden, verkrachten en plunderen van voren af aan. Vergeet 'en ze leefden nog lang en gelukkig' maar weer.

Zo gaf de geschiedenis dit bijzondere boek een gedoemde lading mee. Mooi voor een verhaal als het einde een terugkeer naar het begin lijkt - net als bij Lindijers eerste bezoek in 1980 zet een nieuwe spiraal van geweld zich in beweging in 2014 - maar verschrikkelijk voor de Zuid-Soedanezen en voor de auteur die een zwak voor hen heeft.

Waarschijnlijk is er geen westerse journalist die de conflicten en rampen in Zuid-Soedan zo lang en van zo dichtbij heeft gevolgd als de NRC-correspondent Lindijer. Al meteen bij het eerste bezoek in 1980 raakt hij in de ban van het even kluchtige als wrede leven in een van de meest afgelegen oorden in Afrika. Als illegale bezoeker wordt hij in de stoffige 'hoofdstad' Juba gearresteerd op verdenking van wapensmokkel. Vele dagen moet hij wachten op zijn rechtszaak, slenterend en kletsend met inwoners. 'Mijn eerste grote wachten in Soedan was begonnen.' Tot slot wordt hij tot deportatie veroordeeld en kan hij weg.

Steeds weer zou Lindijer teruggaan vanuit zijn woon- en standplaats Nairobi, de hoofdstad van buurland Kenia. Aanleidingen genoeg: nieuwe offensieven van het regeringsleger uit het noorden, of successen van de bevrijdingsbeweging SPLA onder leiding van de charismatische en autoritaire John Garang, dan weer afsplitsing en een strijd die ontaardt in etnische afrekeningen tussen volkeren in Zuid-Soedan en de steeds maar weerkerende hongersnoden en humanitaire rampen met ontheemden en mensenrechtenschendingen. Maar ook vaak ging Lindijer zonder duidelijke aanleiding, gewoon om te kijken hoe het ermee stond en dat aan zijn lezers te vertellen. Zuid-Soedan was voor hem een belangrijke kwestie al die 35 jaren.

Waarom Zuid-Soedan Lindijer meer zijn greep had dan al die andere landen en conflicten in Afrika waarover hij in zijn lange carrière als Afrika-correspondent rapporteerde, blijft gissen, ook na lezing van dit boek.

Lopen met guerrillastrijders
Hij doorstond ontberingen, waaronder lange marsen in de hitte door de wildernis met guerrillastrijders, en liep groot gevaar in een streek waar voor gewonden geen medische hulp in de buurt was. Hij beschrijft het laconiek, het stelde weinig voor in vergelijking met het lot van de inwoners van dit enorme gebied.

Het was ook niet de roekeloosheid van een enthousiaste student: in 2011 vloog Lindijer (1953) naar rebellengebied in de Nuba Bergen (net buiten het zojuist onafhankelijk geworden Zuid-Soedan) en zat er weken vast, omdat geen hulpvliegtuigje er meer durfde landen. Hij raakt van de verveling in een roes. 'Wilde ik hier eigenlijk nog wel weg?'

Beeld Atlas Contact

Hij beschrijft het meesterlijk, eerlijk en ontluisterend. Persoonlijk ook, al vraag je je wel af wat zijn dierbaren in Nairobi hier nu eigenlijk van vonden, dat vertelt hij dan weer niet.

Ik snap wel iets van de fascinatie van Koert Lindijer voor Zuid-Soedan. Ik was er maar één keer en maar kort, in 1991?. Het was een van de vreemdste oorden die ook ooit heb gezien, het leek een absurdistische film met bizarre personages. Ik zag ook de naakte dorpsgek van Kapoeta, die Lindijer zo levendig beschrijft. Of het was een andere naakte dwaas, dat kan ook, er zijn er vele in Zuid-Soedan. In het SPLA-kamp in het plaatsje Nasir trof ik de vreeswekkende commandant Gordon, een veteraan uit een eerdere opstand nog voor 1980. En de charmante Riek Machar met een Brits verleden en zijn jonge, lange Britse vriendin, Emma McCune, die later bij een auto-ongeluk zou omkomen en over wie een mooi boek is geschreven. Machar greep de gelegenheid van een stroom repatrianten die massaal VN-hulp gingen krijgen aan om voor zichzelf te beginnen en scheidde zich af van Garang waar we bij stonden. Nooit heb ik in zo'n korte tijd zoveel leugens en fantastische verhalen gehoord en zoveel gekonkel gezien. Ja, Zuid-Soedan is eng en ook fascinerend.

Rebel, collaborateur, vicepresident
Lindijer maakte Machar veel vaker mee en hij zet hem krachtig neer in zijn zeer uiteenlopende rollen van rebel, tot collaborateur met Khartoum tot vicepresident tot opnieuw opstandelingenleider zonder scrupules. Ook de andere hoofdrolspelers kan Lindijer uit eigen waarneming beschrijven en typeren.

Hij is zo ingevoerd in de loop der jaren dat hij ook de geheimen uit de doeken kan doen, zoals die over de Lost Boys, beschreven door Dave Eggers in What is the What. Zielige wezen die honderden kilometers door de bush moesten lopen op zoek naar redding? Deels waar, maar ook waar is dat de meesten kindsoldaten van Garang of Machar waren die in vluchtelingenkampen met westerse hulp werden opgelapt en weer teruggingen naar de strijd en de oorlogsmisdaden.

Lindijers favoriete personage is Peter Adwok Nyaba en ook zijn vrouw en kinderen. Hij beschrijft hun leven als tekenend voor de hele geschiedenis van (Zuid-)Soedan. Lindijer leerde hem in 1983 kennen, Peter Adwok Nyaba was toen hoogleraar aan de universiteit van Juba. Het werd een vriendschap van jaren.

Peter sloot zich aan bij het SPLA en verloor een been bij een gevecht. Hij maakte de vele perikelen van binnenuit mee en deelde in de euforie over de bevrijding na het vredesakkoord. Hij was korte tijd minister, maar raakte weldra in onmin met president Salva Kiir, die hem na het uitbreken van de nieuwe burgeroorlog met Machar een tijdje gevangen hield en daarna onder huisarrest plaatste.

Ach, zei Peter: 'Dat is beter dan vroeger in een diepe kuil'. In 1989 was hij al eens door Garang gevangen gezet, die wilde afrekenen met linkse intellectuelen in zijn SPLA en hun kritiek. Zulke onvermurwbare vrienden zijn vast een goed middel tegen moedeloosheid. Peter Adwok Nyaba maakt iets begrijpelijker waarom Koert Lindijer zo verknocht is aan dit hopeloze oord.

Wim Bossema

Koert Lindijer.Beeld Merlijn Doomernik / Atlas Contact
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden