Zuid-Korea op drempel van een nieuwe tijd met afzetting president Park

Aanpak familiebedrijven en constitutionele hervormingen lijken in zicht

De Zuid-Koreaanse president Park Geun-hye is vrijdag definitief uit haar functie gezet. Het Constitutioneel Hof oordeelde dat de eerdere beslissing van het parlement om Park af te zetten, legitiem was. Volgens het Hof is overtuigend aangetoond dat de president persoonlijk bedrijven heeft gedwongen om miljoenen te doneren aan twee vage stichtingen. Dat is machtsmisbruik, oordeelt het Hof. 'De president heeft door haar daden het vertrouwen van het volk geschonden. Dit kan niet getolereerd worden.'

Demonstratie tegen Park Geun-hye in Seoul op 10 maart 2017. Beeld epa

Het is de eerste keer dat in Zuid-Korea een democratisch gekozen president uit haar functie is gezet. Het corruptieschandaal rond de conservatieve Park lijkt het establishment in het land, inclusief de machtige familiebedrijven, flink op te schudden. In mei gaan de Zuid-Koreanen naar de stembus en de progressieve mensenrechtenadvocaat Moon Jae-in is volgens de peilingen de grote kanshebber om de nieuwe president te worden.

Zuid-Korea lijkt op de drempel van een nieuwe tijd te staan. Tot welke veranderingen kan het afzetten van Park leiden?

Band met Noord-Korea

De Zuid-Koreaanse politiek is in twee kampen verdeeld als het gaat om het land moet omgaan met de buren in Noord-Korea. Conservatieven geloven in de harde hand: sancties en het internationaal isoleren van het regime in Pyongyang. Progressieve partijen vinden daarentegen dat Zuid-Korea de dialoog moet zoeken.

Het vraagstuk is meer dan ooit relevant, nu de agressie uit het noorden onder Kim Jong-un is toegenomen. Vorig jaar voerde Pyongyang maar liefst twee nucleaire tests uit en lanceerde het ruim twintig restraketten.

Mensenrechtenadvocaat Moon Jae-in, die al maanden ruim aan kop gaat in de peilingen voor de presidentsverkiezingen, wil na twee conservatieve regeringen het gesprek met Pyongyang weer oppakken.

Moon heeft zelfs beloofd Noord-Korea eerder te bezoeken dan bondgenoot Washington. Hij wil het gezamenlijke industriecomplex Keasong, net over de grens met Noord-Korea, weer openen. Park liet het complex sluiten na de nucleaire test van vorig jaar januari. Ook de installatie van het antiraketsysteem THAAD, dat langeafstandsraketten uit Noord-Korea moet onderscheppen, staat door het vroegtijdig vertrek van Park op losse schroeven. De partij van Moon Jae-in is tegen en riep deze week op de beslissing erover aan de volgende regering over te laten. De Amerikanen voelden de bui al hangen en brachten deze week de eerste onderdelen van THAAD versneld naar Zuid-Korea.

Aanpakken familiebedrijven

Het zou te ver gaan om de massademonstraties tegen president Park alleen te verklaren uit de woede over het corruptieschandaal waarin ze verzeild raakte; haar impopulariteit en de kwakkelende economie speelden ook een rol. Toch heeft het schandaal een ongekende woede tegen machtsmisbruik in de hoogste regionen losgemaakt. De woede richt zich specifiek tegen de machtige familiebedrijven in Zuid-Korea, de chaebols. Zo zit de onderkoning van Zuid-Korea, oftewel de baas van Samsung, voor het eerst in de geschiedenis achter de tralies.

Het succes van de nieuwe president hangt er voor een deel van af of hij de macht van de oude families daadwerkelijk kan breken. Dat is moeilijk genoeg. Sinds de democratische omwenteling eind jaren tachtig beloofde vrijwel elke president de chaebols aan te pakken, maar als het puntje bij paaltje kwam, ging de economie voor. Zo konden veroordeelde chaebol-topmannen vrijwel altijd rekenen op een presidentieel pardon. Het is moeilijk voor te stellen dat de nieuwe president daar nu mee zou wegkomen. Ook zal de president met concrete voorstellen moeten komen, zoals strengere antimonopolieregels en het verplicht stellen van niet-familieleden in de raad van bestuur.

Op dit vlak heeft Moon Jae-in concurrentie van een andere presidentskandidaat, Lee Jae-myung, de populaire burgemeester van de stad Seongnam. Lee, die ook wel 'de Koreaanse Trump' wordt genoemd vanwege zijn kritiek op het establishment, belooft de familiebedrijven 'op te breken'.

Vriendelijker tegen China

Als de Democratische Partij van lijsttrekker Moon Jae-in over twee maanden inderdaad de verkiezingen wint, zal er eerder in Peking dan in Washington worden gejuicht. Traditiegetrouw willen de progressieven dat Zuid-Korea meer onafhankelijk van bondgenoot de Verenigde Staten opereert. Zo is Moon niet alleen tegen de installatie van THAAD omdat hij gelooft in een dialoog met Pyongyang. Hij wil ook de relatie met China en Rusland - die vinden dat de sterke THAAD-radar de Amerikanen een strategisch voordeel oplevert - niet nodeloos onder druk zetten.

Illustratief is dat terwijl China vanwege de komst van THAAD de afgelopen maanden een serie economische strafmaatregelen doorvoerde en diplomatieke overleggen met Zuid-Korea afzegde, terwijl een delegatie parlementsleden van de Democratische Partij in januari vrolijk naar Peking afreisde om de banden aan te halen. De Zuid-Koreanen werden door de Chinese minister van Buitenlandse Zaken zelfs getrakteerd op een feestbanket. En de Koreaanse ambassadeur? Die was niet uitgenodigd.

Constitutionele hervormingen

De vroege aftocht van president Park heeft geleid tot een discussie over de vraag of de Zuid-Koreaanse president niet teveel macht heeft ten opzichte van het parlement. Vanwege het conflict met Noord-Korea werd een 'keizerlijke' Zuid-Koreaanse president altijd nodig geacht en kreeg het parlement relatief weinig controlerende macht. Zo mag de president naar eigen goeddunken kabinetsleden aanstellen of ontslaan, inclusief de premier, en heeft hij allerlei ongeschreven bevoegdheden die niet in de grondwet staan vermeld.

Sommige parlementariërs willen een herverdeling van de macht, bijvoorbeeld door de premier meer bevoegdheden te geven. Ook is er veel kritiek op het feit dat Zuid-Koreaanse presidenten maar maximaal één termijn (van vijf jaar) mogen aanblijven. Dat zou zorgen voor een hak-op-de-takbeleid en een telkens terugkerende politieke verlamming aan het eind van een ambtsperiode, waarin de president niets meer gedaan krijgt. Parlementsleden geven bovendien toe dat door de snelle machtswisseling partijen niet willen samenwerken. Parlementariërs hebben daarom voorgesteld de president maximaal twee keer vier jaar te laten regeren.

Hoewel het parlement onlangs een commissie aanstelde die een aantal grondwetswijzigingen moet gaan voorbereiden, is het ondenkbaar dat het systeem nog voor de aankomende verkiezingen wordt gewijzigd. Wel proberen de oppositiepartijen nog op tijd de kiesgerechtigde leeftijd van 19 naar 18 te brengen. In tegenstelling tot de conservatieven moeten zij het vooral van de jongere kiezers hebben.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.