'Zuid-Italië is als Afrika: het kan niemand wat schelen'

Vele romans heeft hij op zijn naam staan, maar met zijn boeken over Italië is de Brit Tim Parks doorgebroken. Hij gidst ons door het land dat zijn werk is geworden, maar ook langs Beckett en Reve, Dickens en Coetzee.

'Niet dat ik mijn ex-vrouw ergens de schuld van geef, we hebben goede tijden gehad, maar nooit zo goed als nu.' Beeld Els Zweerink

'De koffie duurt even', zegt Tim Parks als hij zo'n zeshoekige, aluminium percolator op het fornuis heeft gezet. De Engelse schrijver woont in Milaan sinds zijn scheiding een paar jaar geleden. Daarvoor woonde hij meer dan twintig jaar in Verona met zijn Italiaanse vrouw en hun drie kinderen, die inmiddels volwassen zijn. Is zijn nieuwe vriendin ook Italiaanse? 'Jazeker', zegt Parks, terwijl hij espressokopjes uit een keukenkastje haalt. 'Eleonora. Ze is een stuk jonger dan ik. Hoe jong? De helft van mijn leeftijd. En ik ben 62. There you go.

'Vrienden zeiden: waar begin je aan? Elke relatie kent z'n probemen, sleur komt er altijd. Maar we zijn nu ruim vier jaar bij elkaar en ik denk nog steeds: ik had het veel eerder moeten doen. We houden van dezelfde dingen, koken samen, we hebben nooit ruzie. Niet dat ik mijn ex-vrouw ergens de schuld van geef, we hebben goede tijden gehad, maar nooit zo goed als nu.'

Eleonora komt uit Taranto, vertelt hij, in het zuiden van Italië, waar een grote staalproducent zit. 'De grootste vervuiler van heel Europa. In Engeland, in Duitsland, zelfs hier in het noorden was zo'n fabriek allang gesloten. Maar het zuiden van Italië is als Afrika. Het kan niemand iets schelen wat daar gebeurt.'

Kijk, daarmee zijn we meteen bij het thema dat een groot deel van zijn oeuvre bepaalt: Italië door de ogen van een buitenstaander, een Brit nog wel, die niet aarzelt scherp - maar geestig - te formuleren. Hij brak door met Italiaanse buren en Italiaanse opvoeding nadat hij een paar romans had geschreven. Die deden het niet onaardig, maar het waren zeker geen bestsellers. Het was in de tijd van het succes van Peter Mayles Een jaar in de Provence dat zijn agent zei: jij moet ook zoiets doen.

Parks stribbelde tegen - moest hij gaan schrijven over blauwe hortensia's en witte wijn? Hij deed het uiteindelijk toch, op zijn manier, met vrolijke verbazing over zijn Italiaanse schoonfamilie, de universiteit waar hij lesgaf (en geeft), de strandvakanties met hun zorgvuldig geplande ligbedjes- en lunchregime.

Daarna volde nog een hit: Leer ons stil te zitten, over de pijn in zijn onderlichaam en de ontdekking dat hij geen prostaatkanker had, maar stress. De Britse scepticus gaat mediteren en vindt verlichting, tot zijn eigen verbazing. Over zijn almaar killere huwelijk schreef hij Thomas en Mary - 'het lezen ervan is in feite een vorm van ramptoerisme', schreef een recensent.

'Mijn ouders waren zeer religieus, godsdienstfanaten eigenlijk.' Beeld Els Zweerink

Parks schrijft ook non-fictie over literatuur. Recent is De roman als overlevingsstrategie, waarin hij betoogt dat elk goed boek persoonlijk is en dat de beste verstaanders lezers zijn die met dezelfde problemen worstelen als die ten grondslag liggen aan het boek. Zijn eigen romans zijn ook persoonlijk, ja. Het is niet toevallig dat zijn nieuwe, nog niet in het Nederlands vertaalde boek In Extremis gaat over een zoon en zijn oude, dode moeder.

'De hoofdpersoon kan maar niet beslissen of hij zijn moeder nog wil zien in de dagen voordat ze begraven wordt. Ik heb het niet gedaan. Mijn moeder is 90 geworden, ik was erbij toen ze stierf en meteen daarna ben ik weggegaan. Dat had ik niet moeten doen. Ik had bij haar moeten blijven - zeker 's nachts had ze niet alleen moeten zijn. Het voelt alsof ik haar in de steek heb gelaten.

'Mijn moeder had haar hele uitvaart geregisseerd. Wie wat zou doen, wie wat zou zeggen - het was gestoord. Ik mocht geen praatje houden. Ik werd in wezen buitengesloten, alleen bij de asverstrooiing mocht ik zijn. Ze was bang dat ik iets onaardigs over het geloof zou zeggen. Mijn ouders waren zeer religieus, godsdienstfanaten eigenlijk. Mijn vader was dominee, mijn moeder deed aan genezingen enzo, ze werd in onze woonplaats als een soort heilige beschouwd. Maar ze was natuurlijk een gewone, in feite vrij angstige en zeer manipulatieve vrouw, met gewone problemen. Twee zonen bijvoorbeeld, mijn oudere broer en ik, die zich al gauw aan dat geloof ontworstelden. Ik was een jaar of 17 toen ik besefte: die God bestaat niet, het is allemaal niet waar.'

Het boek dat daarbij een rol heeft gespeeld, noemt hij meteen als eerste van zijn favorieten.

CV

Tim Parks
(Manchester, 1954)

Schrijver, vertaler, essayist, docent Engels aan de IULM Universiteit in Milaan.

Schreef veertien romans, waaronder Tongues of Flame (1985), zijn debuut, over zijn orthodox-christelijke jeugd, Europa (1997, genomineerd voor de Booker Prize, onlangs opnieuw uitgebracht), Thomas and Mary - A Love Story (2016) en In Extremis (2017)

Schreef ook veel non-fictie, waaronder Italiaanse buren (1992), Italiaanse opvoeding (1996), Leer ons stil te zitten (2010), Italië op het spoor (2013) en De roman als overlevingsstrategie (zojuist in Nederlandse vertaling verschenen).

Tim Parks is gescheiden, heeft drie kinderen en woont met zijn vriendin in Milaan.

'Het zuiden van Italië is als Afrika. Het kan niemand wat schelen wat daar gebeurt.' Beeld Els Zweerink

1. Proza: Molloy, Samuel Beckett

'Molloy is een extreem pessimistisch en tegelijkertijd geweldig vrolijk boek. Absurdistisch, grappig, vervreemdend - eerder wist ik niet dat literatuur zo kon zijn. Het gaat over een man die in een kamer zit en daar verhalen schrijft in ruil voor eten. Een compleet autistische situatie: zijn stukken worden weggehaald, er wordt niet gesproken, alsof Beckett wil zeggen: denk niet dat schrijven een normale vorm van communicatie is. De moederfiguur in het boek is er alleen voor onderdak en eten, zoals altijd alle vrouwen bij Beckett: je moet voor me zorgen, maar no way dat ik doe wat jij wil.

'Ik heb pas onlangs De avonden gelezen, van jullie Gerard Reve, eerder was het niet vertaald. Briljant. Als ik 17 was geweest, had dat vast hetzelfde effect op me gehad als Beckett: het besef dat we thuis in een godsdienstige bubbel leefden waar ik uit kon breken. Ik denk dat veel jonge moslims nu in dezelfde situatie verkeren. Een soort dubbelleven: op school is het een heel andere wereld dan thuis.'

Molly, Samuel Beckett

2. Schilderij: De waterverkoper van Sevilla, Diego Velázquez

'Ik kan niet één favoriet schilderij noemen, maar er is een werk dat ik iedere keer moet zien als ik in Londen ben: De waterverkoper van Sevilla van Velázquez. Het hangt in Apsley House in Hyde Park, waar ik doorheen liep als ik naar school ging. Ik hou nog steeds van het lage zonlicht in de winter daar.

'Kijk naar de blikken van die man en die jongen, naar het kalme, heldere water in het glas. Er ligt een vijg in, dat deden ze om het fris te houden. In Leer ons stil te zitten schrijf ik dat die vijg me raar genoeg deed denken aan een prostaat - in die tijd had ik lichamelijke klachten. Het was alsof er een soort boodschap voor me in dat schilderij zat. Het gaat voor mij over de schoonheid van kalmte. Zie de rust waarmee die waterverkoper het glas stil houdt. Soms kom je een kunstwerk tegen dat voor jou van nut kan zijn. Het is de kunst om dat dan door te hebben, al weet ik heus wel dat Velázquez niet aan mij dacht toen hij dat schilderij heeft gemaakt.'

Schilderij: De watervrekoper van Sevilla, Diego Velázquez. 'Zie de schoonheid van kalmte.'

3. Schrijver: Dickens (en Coetzee)

'Dickens! Zijn boeken zijn zo sprankelend, zo vol van leven, nog steeds. Dickens is belangrijk voor me, alleen al doordat hij zo goed doorhad hoe gezinnen werken, de extreme conditionering die je opvoeding is. In Great Expectations schrijft hij: 'Het is verschrikkelijk om je zo te schamen voor de mensen van wie je houdt' - die schaamte was een obsessie voor hem.

'Ik herken dat. Bij ons thuis heeft ooit een bizar incident plaatsgevonden. Mijn broer was een flierefluiter, hij lag goed bij de meisjes. Hij maalde niet om goed of kwaad, hij wilde alleen maar leven - ik denk omdat hij als kind polio had gehad. Op een dag, het was Kerst en wij, domineesgezin, zaten met een huis vol stijve harken, kwam hij thuis met een meisje dat we nooit eerder hadden gezien. Ze waren vrolijk, luidruchtig, het meisje zag eruit alsof ze in het donker wat kleren uit een tweedehandswinkel had geplukt. Ze stormden naar boven en daar hadden ze, duidelijk hoorbaar, seks.

'Wij zaten beneden aan de kerstlunch net te doen of er niks gebeurde - de spanning was te snijden. Niet lang daarna hebben mijn ouders een duiveluitdrijver laten komen om mijn broer te 'genezen'. Het was akelig, gewelddadig. Hij werd vastgehouden in een kamer terwijl het gebeurde, en ik, 15, hoorde dat en wist niet wat ik moest doen. Er is daarna nooit meer over gesproken. Mijn ouders zagen in dat het een vergissing was geweest en mijn broer was geschokt, maar gepraat werd er niet.

'De sfeer werd ijzig, alles bevroor. Toen en daar heb ik besloten dat het gaat om waarachtigheid in het leven, tussen mensen, maar ook in literatuur. Waarom schrijf je over je prostaat, zeiden mensen tegen me, zou je dat wel doen? Simpel: omdat het zo gegaan is. Hoe karikaturaal de personages van Dickens ook kunnen zijn, ze onthullen altijd een waarheid. In Coetzee herken ik ook veel. Goed en kwaad is altijd het thema, met de conflicten waarover hij schrijft, worstel ik ook. Hoe kan het dat het zo'n issue is voor iemand om wel of niet zijn dode moeder te zien? We hebben allemaal onze problemen. Een boek kan helpen om ermee om te gaan.'

4. Museum: Pinacoteca di Brera, Milaan

'Het museum waar ik het liefste naar toe ga. Ik kom er om de paar weken. Ik houd er niet van om uren in de rij te staan voor de grote tentoonstellingen die nu zo in zijn, ik vind het een goedkope manier om publiek te trekken. Ik ga liever regelmatig naar een paar schilderijen kijken die een soort kennissen zijn geworden, even vragen hoe het met ze gaat. Grappig, mijn moeder had die gewoonte ook.'

Museum: Pinacoteca di Brera, Milaan. 'Ik kom er om de paar weken.' Beeld HH

5. Dichter: Giacomo Leopardi

'Een Italiaanse dichter uit de 18de eeuw. Ken je die niet? Ga hem lezen, de grootste dichter aller tijden voor mij. Zijn werk is net als dat van Beckett: diep pessimistisch en opbeurend tegelijk. Hij was een van de eerste uitgesproken atheïsten. Hij zag in dat het allemaal bullshit was en het leven zinloos en juist daarover heeft hij prachtige gedichten geschreven, Aan Silvia bijvoorbeeld. Leopardi onthult ook een waarheid voor mij: het is meestal niks gedaan, het leven, maar voor de duur van een gedicht kan het draaglijk zijn.'

Dichter: Giacomo Leopardi. 'Een Italiaanse dichter uit de 18de eeuw. Ga hem lezen, de grootste dichter aller tijden voor mij.'

6. Stad: Milaan

'Mantua, Verona, Venetië, als ik toerist was zou ik die steden noemen, maar ik ben geen toerist, ik woon hier. Venetië is een van de mooiste steden ter wereld, maar ik geef niks om Venetië, ik weet hoe het is om in zo'n stad te wonen. Ik heb lang in Verona gewoond en ik kan je zeggen: het is niet leuk. Een prachtig binnenstadje met een heleboel lelijke buitenwijken eromheen, een dorp eigenlijk waar je nooit écht tussen komt, want Italianen vormen hun vriendenkring tussen hun 5de en hun 12de en daarna komt er bijna niemand meer bij. Zelfs Rome is in wezen een uit zijn krachten gegroeid dorp. De enige stad in Italië waar je het gevoel hebt deel te nemen aan het moderne leven is Milaan. Hier wordt gewerkt, hier is energie, hier kun je op iedere straathoek voor een habbekrats de beste koffie krijgen die er bestaat.

'Of ik ooit terug wil naar Engeland? Ik kan niet terug, mijn leven is hier. Het is mijn werk om over Italië te berichten. Dit land gaat snel bergafwaarts en ik, als buitenstaander, schrijf dat op. Niet dat ik het als een van God gegeven taak zie, maar gewoon, het is mijn baan geworden. Ik geloof niet dat de rest van Europa doorheeft hoe belabberd het hier gaat, op financieel gebied, op sociaal gebied - die twee hangen sterk samen.

'Er is hier op geen enkel vlak een meritocratie. De banen die er zijn worden aan elkaar toegespeeld - of iemand familie is, is belangrijker dan of-ie geschikt is. Overal zitten dus de verkeerde mensen op de verkeerde plekken, ja.'

Stad: Milaan. 'De enige stad in Italië waar je het gevoel hebt deel te nemen aan het moderne leven.' Beeld getty

7. Film: Manchester by the Sea

'Ik wist er niks van, hè, toen ik erheen ging, ik probeer altijd zo min mogelijk recensies te lezen. Als ik van tevoren had geweten wat voor vreselijks de hoofdpersoon is overkomen, had ik niet durven gaan. Maar dat is vaak zo, je moet vooraf niet weten waar een film of boek over gaat. Voor mijn romans geldt dat zeker. Een ervan gaat over een man die zich het hele boek afvraagt of hij zijn gehandicapte kind zal doden. Als je dat weet, ga je het echt niet lezen.

'Manchester by the Sea is geweldig geacteerd, subtiel, aangrijpend - als je iemand bent die huilt bij films, ga je zeker huilen. O ja, ik heb verschrikkelijk gehuild. Maar aan het eind is het toch draaglijk. Dat is wat kunst vermag, snap je? Het is zoals Leopardi zegt: een goed kunstwerk, hoe zwaarmoedig ook, laat je nooit gedeprimeerd achter. Niet dat alles goed komt, maar misschien wordt het ook niet meer zo slecht als het was.'

Tim Parks treedt 11 mei op in Tivoli tijdens het International Literature Festival Utrecht. ilfu.nl

Film: Manchester by the Sea. 'Geweldig geacteerd, subtiel, aangrijpend.'
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.