Reportage Stemming in de provincies

Zuid-Holland snakt naar ruimte waar Limburg luchtig sloopt. ‘Het is allemaal zo tobberig’

Zuid-Holland moet honderdduizenden woningen bouwen, maar probeert het schaarse groen zo veel mogelijk te sparen. Limburg moet juist af van kantoren, winkels en woningen.

De polder ­Gnephoek bij ­Alphen aan den Rijn. De gemeente wil hier een nieuwe wijk bouwen, ruim van opzet, waterrijk ook. Maar de provincie Zuid-Holland houdt dat tegen: eerst moet Alphen binnen de eigen stadskern kijken. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Zuid-Holland heeft tot 2025 100 duizend nieuwe woningen nodig en daar blijft het niet bij. ‘We hadden in de crisis gewoon moeten doorbouwen.’

Alphen aan den Rijn ligt midden in het Groene Hart. Elk voordeel heeft zijn nadeel, want de Zuid-Hollandse gemeente met 112 duizend inwoners barst uit zijn groene voegen. De plek voor nieuwbouw is beperkt. Zodra je plannen maakt voor een woonwijk in de polder, krijg je het aan de stok met de provincie.

Tot chagrijn van Gerard van As. ‘We zijn een gezinsstad waar je ook met een lager inkomen terecht kunt’, zegt de wethouder van Nieuw Elan, Alphens grootste fractie met 10 van de 39 zetels. ‘Maar nu moet je hier 6,5 jaar wachten op een huurwoning en ook kopers hebben het lastig.’ ­

Alphen doet wat het kan door het transformeren van kantoren tot appartementen. Maar op termijn zijn alle binnenstedelijke locaties vol. ‘Ik heb geen zin om het laatste trapveldje te moeten volbouwen’, zegt Van As.

En daarom studeert Alphen aan den Rijn op de uitbreiding aan de stadsranden. In het Groene Hart dus: langs de ­oever van de Rijn, aan de noordrand of in de Gnep­hoek. Impressies van deze polder aan de noordwestkant van ­Alphen laten een ruime, waterrijke wijk zien. De Gnep­hoek kan volgens Van As een oplossing bieden voor water­berging, bodemdaling, wonen, werken en recreëren. ‘We hebben het niet over een Vinex-wijk met 15 duizend inwoners, maar over een mooi stedenbouwkundig plan met pakweg tweeduizend huizen.’

Maar de provincie Zuid-Holland is huiverig. Eerst moet Alphen maar eens alle binnen­stedelijke plannen tot een goed einde brengen. Is er dan nog steeds behoefte aan woningen, dan valt pas te praten over bouwen in het groen. Vrijwel alle provinciale partijen denken er zo over, blijkt uit de verkiezingsprogramma’s. En het is de provincie die regie voert over regionale woningbouwprogramma’s en het laatste woord heeft over de ruimtelijke ordening. Centraal wordt per gemeente gekeken hoeveel woningen er nodig zijn en voor wie: ­starters, ouderen, gezinnen.

ZUID-HOLLAND

Inwoners: 3.681.044
Commissaris van de Koning: Jaap Smit
Gedeputeerde Staten: VVD, D66, CDA, SP

Dát er fors moet worden gebouwd, ­betwist niemand. Zuid-Holland heeft tot 2025 100 duizend nieuwe woningen ­nodig. Tel daar tot 2030-2040 gerust nog eens 140 duizend woningen bij op. Dat komt niet alleen doordat mensen ouder worden, maar ook door de steeds kleinere huishoudens.

‘Tijdens de crisis heeft iedereen op de rem getrapt, óók de provincie’, zegt Adri Bom-Lemstra, CDA-gedeputeerde ruimtelijke ordening en wonen. ‘We hadden moeten doorbouwen, maar dat durfden we niet aan. De prognoses zijn misschien nog te voorzichtig. We helpen gemeenten daarom met capaciteit, extra geld en vereenvoudigde regelgeving.’

Maar bouwen in de Gneppolder vindt geen genade bij Bom-Lemstra. ‘Het groen moeten we koesteren, ­zeker nu het nog niet nodig is het aan te spreken. Maar dat is niet de enige reden. Alphen zegt dat er vraag is van woningzoekers uit Leiden, Den Haag en zelfs Amsterdam. Dat klopt, maar je moet niet bouwen voor je buren. Zij bouwen ook zelf en de vraag naar ­woningen in Alphen kan dus tijdelijk zijn. Als provincie kijken we ook naar de lange termijn.’

Impressie van hoe de polder Gnephoek bij Alphen aan den Rijn kan worden gebruikt voor wonen, waterberging en recreatie. Beeld Gemeente Alphen aan den Rijn

Vandaar dat Alphen volgens de provincie geen nieuwe plannen nodig heeft en op regime is gezet: maximaal 400 woningen per jaar Alphen-stad en nog eens 300 in de (dorps)kernen van Boskoop, Rijnwoude en ­Hazerswoude. 

Voormalig LPF-Kamerlid Gerard van As kan er met zijn hoofd niet bij. ‘Als je over de Gnephoek begint, schiet iedereen in een stuip. Ik was hier ook wethouder tussen 1982 en 1993. De provincie had de Gnephoek toen aangewezen als mogelijke locatie voor een slibdepot voor de Rotterdamse haven. Ja, nu weten ze zogenaamd van niks.’ 

Van As hekelt de detailzucht. ‘We zijn allemaal regelneven, we willen alles ­reguleren in Nederland. Laat enkele gemeenten nu gewoon een paar jaar hun gang gaan en kijk dan of het werkt. Nederland is al sinds 1945 aan het klojoën met de woningnood.’

‘Ik heb geen behoefte aan nieuwe plannen’, zegt provinciebestuurder Adri Bom-Lemstra. ‘Ik heb er behoefte aan dat zo snel mogelijk de projecten worden uitgevoerd die er nu al liggen. Dat is in de praktijk in heel Zuid-Holland al moeilijk genoeg. Dat is geen verwijt, maar een feit. De bouwsector draait overuren.’

Ze verzet zich tegen het beeld dat ­nergens in het groen mag worden gebouwd. ‘Maar vooral moeten eerst alle binnenstedelijke locaties worden ontwikkeld. Ik wil niet alle groen opsnoepen. Alphen wil net zoals de meeste gemeenten het liefst bouwen voor gezinnen. Maar de grootste vraag zit bij starters, alleenstaanden en ouderen. En zij willen niet ver van alle voorzieningen wonen.’

Het nieuwe pronkstuk van Heerlen, het Maankwartier. Het ontwerp van de lokale kunstenaar Michel Huisman combineert het station, winkels, cafés met een hotel, kantoren en woningen. Met de bouw werd in 2012 begonnen. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

De regio Heerlen heeft veel te veel kantoren, winkels en woningen. Maar de krimp biedt Limburg ook een herkansing. ‘Het heet hier niet voor niets Parkstad.’

Tegen de gevel van Theater Royal, een voormalige bioscoop bij het station, hangt een afbeelding van het bordspel Mens erger je niet. Eronder: ‘Welkom in Heerlen. Wij ­werken aan de toekomst.’ De ergernis om een gigantische bouwput is bijna verleden tijd, want het Maankwartier is zo goed als af. Het is een even fantasierijk als speels ontwerp op en om het spoor,met woningen, winkels en een ­hotel. De poorten naar de binnenpleinen flirten met het Romeinse verleden.

De scepsis over het Maankwartier was groot in Parkstad Limburg, de stadsregio met Heerlen, Kerkrade, Brunssum en nog vier gemeenten. Hoezo bouwen? De bevolking krimpt, en dat laat zich voelen. Het aantal inwoners van Parkstad neemt rap af: van 273 duizend in 1997 tot 246 duizend in 2019. Prognose voor 2040: 230 duizend.

Peter Bertholet, directeur-secretaris van de stadsregio, schetst de gevolgen. ‘Er moeten 7.500 huizen worden gesloopt – koophuizen en verouderde corporatiewoningen. Er is 20 duizend vierkante meter te veel aan kantoren en 130 duizend vierkante meter retail. Dat is méér dan alle winkels in de Utrechtse binnenstad, exclusief Hoog Catharijne.’

Bevolkingsgroei provincies, 2010-2040 Beeld de Volkskrant infographics

In Kerkrade ging al een aantal galerijflats tegen de vlakte. Op een steenworp afstand van het Maankwartier in Heerlen slaat de sloopkogel bressen in het gewapend beton van De Plu. Het winkelcentrum stond al jaren leeg.

Parkstad heeft hoge prioriteit voor de provincie, zegt gedeputeerde Ger Koopmans. Al heeft de CDA’er geen zin in al dat geweeklaag over krimp. ‘Groei is net zo ingewikkeld. Het is allemaal zo tobberig.’ Ja, er zijn te veel huizen, kantoren en winkels. ‘Het grote voordeel is dat we in de bestaande bebouwde gebieden de kwaliteit kunnen verbeteren. Zo is er een parkenstructuur bedacht. Het heet hier niet voor niets Parkstad.’

LIMBURG

Inwoners: 1.117.198
Commissaris van de Koning: Theo Bovens
Gedeputeerde Staten: CDA, VVD, D66 en PvdA

Maar er is zeker één cruciaal verschil: Rotterdam groeit. ‘Als Rotterdamse corporaties in woningen slopen, kunnen ze een bordje ‘Te koop’ neerzetten’, zegt Peter Ber­tholet van Parkstad: ‘Hier mogen we gras inzaaien en het zelf gaan maaien. Oude panden transformeren? Naar wat dan?’

Al die fysieke, sociale en economische uitdagingen kosten wel geld, veel geld. Maar de provincie heeft diepe zakken. ‘Ons bin zuunig’, zo leent Koopmans een Zeeuwse uitdrukking. ‘We hebben de energiebedrijven verkocht, met de rendementen werken we. De provincie heeft in acht jaar bijna 100 miljoen in Parkstad gestoken.’

Winkelcentrum De Plu wordt gesloopt in het centrum van Heerlen. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Limburg is bovendien zo’n beetje de laatste provincie die op grote schaal maatschappelijke organisaties steunt, van de katholieke ouderenbond tot COC, van fanfares tot kledingbank. ‘Als wij als provinciebestuur alleen de wettelijke taken uitvoeren, dan ben ik op dinsdagmiddag klaar.’

Limburg werd de afgelopen vier jaar bestuurd door CDA, VVD, PvdA, D66 en, tot eind september, de SP. De sociale en economische uitdagingen mogen prioriteit hebben, de meeste partijen laten de term krimp onvermeld in hun verkiezingsprogramma. ‘Het leent zich slecht voor partijpolitieke profilering en dat is een goede zaak’, meent Koopmans. ‘Vooral tussen SP en VVD is deze vier jaar een brug geslagen. Ik denk dat de VVD zich eerst afvroeg waar al dat sociale beleid goed voor was, terwijl de SP moest wennen aan de forse investeren in de economie.’

Van agrarisch district tot Parkstad

Stadsregio Parkstad is de bestuurlijke samenwerking tussen Brunssum, Heerlen, Kerkrade, Landgraaf, Beekdaelen, Simpelveld en Voerendaal. De gemeenten werken samen op de thema’s economie en toerisme, wonen en herstructurering, ruimte en mobiliteit. Tot eind 19de eeuw stond de regio te boek als ‘agrarisch district Zuid-Oost-Limburg, vervolgens als de oostelijke mijnstreek. De stadsregio Parkstad Limburg bestaat 20 jaar. Voorzitter van het dagelijks bestuur is Richard de Boer (burgemeester Simpelveld).

In november 2018 ging in Parkstad de vlag uit toen het kabinet 40 miljoen euro beschikbaar stelde uit het budget voor Regio Deals, bestemd voor sociale, ecologische en economische problemen. De provincie verdient een pluim, zegt Bertholet van de stadsregio. ‘Limburg heeft bij het kabinet maar één voorstel ingediend voor een Regio Deal, namelijk Parkstad.’ Venlo, Sittard, Roermond en Maastricht gingen daarmee akkoord, zij het morrend.

De directeur van de stadsregio draait op zijn kantoor de luxaflex open en het Maankwartier openbaart zich. ‘Het was een omstreden plan en ik was eerst ook geen fan’, bekent hij. ‘Maar het wordt een fraai icoon dat we hard nodig hebben. Je moet óók vernieuwen, perspectief bieden. Economisch gaat het behoorlijk goed in Zuid-Limburg, maar we moeten wel nog wat vlekjes wegwerken.’

Bereikbaarheid is een groot thema tijdens de provinciale verkiezingen. Noord-Brabant twist over de voltooiing van de Ruit om Eindhoven, Overijssel wil rijksgeld voor het ‘karrenspoor’ N35. Lees hier het tweeluik over asfalt in Brabant en Overijssel.

Alle provincies moeten ruimte zoeken voor windmolens en dat lukt niet zonder slag of stoot. In Drenthe voeren tegenstanders strijd tegen windboeren en de provincie. Flevoland probeert de ‘hagelslag’ aan 600 relatief kleine windturbines te vervangen door 450 grotere exemplaren.  Lees hier het tweeluik over windmolens in Drenthe en Flevoland

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden