Zuid-Europa is slimmer dan u denkt

EUROCRISIS De eurocrisis mag geen reden zijn om neer te kijken op Zuid-Europa. Historisch gezien gaat het om overleven, en dat kunnen Zuid-Europeanen beter dan wij.

Lang hebben we economen er niet over gehoord. Maar sinds de crisis van de euro, begonnen als een griepje in Athene, doen culturele verschillen er ineens weer toe en wordt er gezegd dat Europa te divers is om met een gemeenschappelijke munt te leven. Dat belooft niet veel goeds voor het idee van een Europa naar Duits model. Zeker voor de Latijnse landen is het Duitse monetaire keurslijf te star. Mario Monti, de nieuwe Italiaanse premier, heeft die boodschap bij zijn bezoek aan Berlijn al subtiel overgebracht.


Omgekeerd zijn twijfels over de soliditeit van Zuid-Europese landen in Noord-Europa nooit ver weg. Nederlanders wantrouwen de Franse slag. Als het aan Frits Bolkestein en Gerrit Zalm had gelegen, was de euro zonder Italië van start gegaan, en wie nu Jan Kees de Jager hoort, krijgt de indruk dat er voor de Club Med weinig anders op zit dan zich onze mores eigen te maken. De jonge bewindsman is zelfverzekerd genoeg om te denken dat zij dit ook echt gaan doen. Wij zijn triple A, zij niet.


Dat noordelijke superioriteitsbesef bestaat al langer dan vandaag. Het is zelfs wetenschappelijk onderbouwd in klassieke studies van de Franse historicus Fernand Braudel naar het economisch zwaartepunt in Europa, dat vanaf de zestiende eeuw geleidelijk van de Middellandse Zee naar de Noordzee is verschoven, en het idee van de Duitse socioloog Max Weber dat protestantse landen dankzij hun spaarzin en arbeidsethos de opkomst van het kapitalisme hebben bevorderd.


Verplichte dressuur

Het is niet onopgemerkt gebleven dat de manier waarop de Duitse regering de zuidelijke landen tot deugdelijk begrotingsbeleid tracht te bewegen stichtelijke trekken heeft. Het heeft iets van een verplichte dressuur. Van tijd tot tijd knalt de Pruisische zweep. En als er even een verslapping dreigt, wordt een perspectief geschetst van een lange tocht door de woestijn. Die decadente zuiderlingen moeten beseffen dat het ernst is.


Geen wonder dat fratsenmaker Silvio Berlusconi op last van Angela Merkel het veld moest ruimen. Dat was ook een waarschuwing aan het adres van Nicolas Sarkozy, die een stuk beheerster is geworden en zich geen solistisch stuntwerk meer kan permitteren. De Franse president heeft op een zeldzaam nederig moment zelfs gezegd dat zijn land zich moet richten naar een model dat werkelijk werkt: de Duitse sociale markteconomie (en niet het 'onbeteugelde' Angelsaksische kapitalisme waar de Fransen zich altijd tegen hebben afgezet).


Dat het Noorden degelijker en efficiënter is, erkent ook het Zuiden, zelfs buiten Europa. Niemand dweept meer met Cuba of Chili. Sandinisten in Nicaragua streven nu naar het Zweedse model. De revolutionaire Latijnse romantiek - sterk tijdens de Spaanse burgeroorlog, later opgevolgd door 'solidariteit' met de verdrukten in Zuid-Amerika - heeft afgedaan.


De noorderlingen die nu voor het Zuiden vallen, zijn pensionado's die in Spanje overwinteren, en al die Nederlanders en Britten met een tweede huis in Frankrijk. Duitsers zijn nog steeds gek op Italië, net als Goethe, maar exotisch is het allang niet meer. Het meest authentiek zijn de scooters en donkere steegjes waar je op je tellen moet passen.


Het Zuiden wordt gewaardeerd als vakantiebestemming, maar dat heeft niet veranderd dat zuiderlingen als beoefenaren van 'het goede leven' worden gezien. Het is er altijd siësta, ze doen aan corruptie en vriendjespolitiek, en ze zijn allemaal katholiek.


Burgerfatsoen

Maar in Duitsland zelf gaan alle clichés over katholieken en protestanten niet op. Daar presteren de zuidelijke deelstaten het best. De Duitse mezzogiorno ligt in het Oosten, in de voormalige DDR, het hartland van het opgeheven Pruisen. Het protestantisme heeft in de communistische periode een niche van burgerfatsoen overeind gehouden, maar zelfredzaam zijn de nieuwe deelstaten na twintig jaar miljardensubsidies nog steeds niet.


Zeg niet te snel dat katholieke landen achterlopen. Polen groeit op eigen kracht. Conservatieve landen als Spanje en Ierland waren lang succesverhalen van de EU, de Franse infrastructuur is hypermodern en het organisatievermogen van de Franse overheid doet niet onder voor het Duitse. Het corporatistische Oostenrijk - waar met het failliet van de Creditanstalt de bankencrisis van de jaren dertig begon - geldt nu als solide.


De Noord-Europese verzorgingsstaten zijn niet meer zo progressief en hervormen zich steeds weer om hun eigen as. Nederland is niet meer het gedisciplineerde land van vroeger, maar hedonistisch en sjoemelend. Limburg was braaf katholiek en pro-Europees (de euro werd in Maastricht geboren), maar is nu in handen van de PVV, die zich - héél protestants - sterk maakt voor het behoud van nationale soevereiniteit.


België beantwoordt nog wel aan alle stereotypen over noord en zuid, maar het moeilijkst te vervangen puzzelstukje van de EU heeft nu een Franstalige premier, een socialist van Italiaanse afkomst, op de huid gezeten door een sceptisch blok van assertieve Vlamingen.


Dat een land als België nog steeds bestaat, in weerwil van alle sombere voorspellingen, zegt ook iets over de eurozone. Die blijkt toch minder makkelijk te ontvlechten dan gedacht. De diverse economieën in euroland mogen dan te weinig naar elkaar zijn toegegroeid, de laatste tien jaar zijn ze wel in versneld tempo financieel met elkaar verstrengeld geraakt. En van modernisering gaat overal een uniformerende werking uit, je kunt geld pinnen van Lapland tot Sicilië.


Zwak blok

Wie denkt dat de opsplitsing van de euro in een 'neuro' en een 'zeuro' een oplossing is, negeert dat de Scandinavische landen (afgezien van Finland) nu al niet meedoen. Bovendien, weggezet worden in een zwak blok maakt de zaken voor de zuidelijke lidstaten erger. Zij vechten voor hun overleven en zullen alles doen om Noord-Europa aan zich te verplichten. Zelfs als Griekenland naar de drachme terugkeert, blijft de euro daar als internationaal betaalmiddel gewoon in omloop.


In de Angelsaksische wereld wordt druk gespeculeerd op een uittreding van Duitsland, maar zoiets zou in het diepste geheim moeten worden voorbereid en binnen een weekend moeten plaatsvinden. Dat is praktisch onmogelijk. Dat zou niet alleen de grootste coup uit de monetaire geschiedenis zijn, maar ook in één klap een eind maken aan de zorgvuldig opgebouwde betrouwbaarheid van de Bondsrepubliek en een ongelofelijke hoeveelheid kwaad bloed zetten.


Stel u voor wat Griekenland, Italië, Spanje en Portugal - landen waar ook het communisme sterk was - dan nog kunnen doen? Hun schulden kunnen ze niet meer aflossen. Als represaille zijn onteigeningen en nationalisaties van Noord-Europese particuliere bezittingen en bedrijven dan heel wel denkbaar. Dat Franse politici voor gewelddadige conflicten waarschuwen bij het opbreken van de euro is niet alleen bangmakerij, het past ook in een Zuid-Europese ervaring met anarchie en banditisme.


Niet dat dit scenario waarschijnlijk is. Ik zie eerder een Noord-Europa dat zuidelijker wordt, omdat een ontspannen, zonnige levensstijl voor vrije en op genot gestelde mensen aantrekkelijker is. De Duitse aandrang op tucht en discipline is niet lang vol te houden. De monetaire teugels worden nu aangehaald omdat eerder de regels van het Stabiliteitspact met voeten zijn getreden. Maar ook die eiserne Kanzlerin Merkel kan geen ijzer met handen breken. Zij is afhankelijk van de Zuid-Europese bereidheid om afgesproken versoberingen ook werkelijk uit te voeren. Dat kan niet op commando, zeker niet vanuit Brussel of Berlijn.


Sociale ontreddering

Achttien jaar geleden kwam Berlusconi aan het bewind om schoon schip te maken en dat bleef bij cosmetische operaties. Elke cultureel onderlegde Europeaan kent de uitspraak van de schrijver Tomasi di Lampedusa: 'Als we willen dat alles blijft zoals het is, moeten we alles veranderen.' Zuid-Europeanen zijn meesters in ja zeggen en nee doen, en als dat charmant gebeurt, wordt het ze niet eens kwalijk genomen.


Daar komt nog iets bij. Voor mij staat niet vast dat de noordelijke moraal superieur is. Niet alleen hebben wij in Nederland onze eigen gedoogcultuur - waarbij van alles door de vingers wordt gezien op een voor buitenstaanders ondoorgrondelijke manier - onze 'zelfredzaamheid' is ook erg afhankelijk van onhoudbare arrangementen van de verzorgingsstaat. De sociale ontreddering zal bij ons veel groter zijn als de verzorgingsstaat echt gaat kraken, vanwege de kosten, maar ook vanwege vereenzaming en vergrijzing. Terugvallen op familiebanden, die in Zuid-Europa nog zwaar wegen, zal hier moeilijk zijn, omdat veel zorg is uitbesteed en geprofessionaliseerd.


Noord-Europa is flexibel en toekomstgericht. Zuid-Europa heeft meer ervaring met krimp en tegenslag, en geleerd te leven met relatief verval. De zwarte economie is er groter - handig als vangnet en alternatieve bron van werkgelegenheid. Patronagesystemen mogen dan willekeur en corruptie in de hand werken, ze zijn voor wie de informele spelregels kent ook menselijker dan de anonieme marktkrachten in het meer formele Noord-Europa.


Het Zuiden heeft mooi weer, waardoor alles leefbaarder is. Frankrijk, Italië en Spanje zijn landen van de longue durée en gaan langer mee. Voor Noord-Europa is er geen reden om op Zuid-Europa neer te kijken, al is onze politieke cultuur transparanter en onze economie sterker. Historisch gezien gaat het om het overleven. Daarbij trekken geraffineerde, machiavellistische en meer door de wol geverfde culturen aan het langste eind. Zij weten van hun nood een deugd te maken en van hun zwakte een kracht.


Het voortbestaan van Europa vereist voor alles diplomatie en discretie. Ik denk dat de euro, ook als stabiele harde munt, op termijn meer kans maakt op de Latijnse leest dan op de Germaanse leest.


DIRK-JAN VAN BAAR


is historicus.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden