Reportage Economie Gelderland en Groningen

Zowel Gelderland als Groningen zoekt naar nieuwe economische impulsen, maar dat gaat niet zonder slag of stoot

Hier aan de A12 in Zevenaar moet in 2021 de Fashion Outlet Zevenaar openen. De bedoeling is dat er tachtig winkels komen die jaarlijks één miljoen bezoekers t­rekken. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Over één ding zijn ze het in Groningen wel eens: na de gaswinning moet duurzame energie de nieuwe motor worden van de regionale economie. In Gelderland betwist de provincie dat een koopjesparadijs langs de snelweg die economie goed zal doen.

Gelderland: 

Is een factory outlet een impuls voor de economie, of de dood voor de binnenstad?

Honderden banen belooft de ontwikkelaar van een outlet. De provincie Gelderland ziet vooral risico’s. ‘Een outlet leidt tot verloedering en leegstand elders.’

Kom je met een plan voor anderhalf miljoen bezoekers en honderden banen, wil de provincie niet eens met je praten. Zo vat Kees Woltering zijn conflict met Gelderland samen. Zijn Fashion Outlet Zevenaar moet nog worden gebouwd, maar het promotiefilmpje voor het koopjes­paradijs aan de A12 is zo goed als klaar.

‘Je bent de eerste die het ziet’, zegt de baas van projectontwikkelaar Stable als hij in een kantoorvilla een groot scherm aanzet. Het filmpje toont een impressie van de outlet die in 2021 moet openen. Sommige gevels verwijzen met een knipoog naar historische gebouwen in de ­regio: de markthal van Didam, Huis Aerdt te Herwen en landgoed Halsaf te Babberich.

‘Het muziekje moet nog anders en er komt een Nederlandse, Duitse en ­Engelse versie’, zegt Woltering. In Lelystad stond hij aan de wieg van Batavia Stad, in 2001 de eerste outlet van Nederland waar fabrikanten en handelaren tegen dumpprijzen rechtstreeks verkopen aan consumenten. Later hielp hij de sukkelende Rosada Designer Outlet in het Brabantse Roosendaal opkrabbelen. In Duitsland zette hij twee outlets op.

‘We zijn nu bezig met het werven van ondernemers voor Zevenaar. We gaan uit van tachtig winkels en een miljoen bezoekers per jaar.’ Voor de koopjesjagers zijn 2.700 parkeerplaatsen voorzien. ‘Dit wordt een groot succes voor de regio.’

Concurrentievervalsing

Toch heeft Gelderland alles geprobeerd om de outlet te weren. ‘We zitten nog in de naweeën van de crisis toen V&D omviel’, zegt D66-gedeputeerde ­Michiel Scheffer. ‘Een outlet leidt tot verloedering en leegstand elders. De binnensteden van Arnhem en Nijmegen zijn van provinciaal belang en ook Doetinchem, Duiven en Zevenaar zelf krijgen het zwaar. Ik vind het bovendien concurrentievervalsing. Zo’n centrum op een bedrijventerrein is goedkoper dan locaties huren in de binnenstad.’

De provinciebestuurder gelooft niet in de ronkende prognoses over honderdduizenden bezoekers uit Duitsland en een bereik van 30 miljoen potentiële klanten. Scheffer betwijfelt hoe exclusief het aanbod wordt. ‘Woltering heeft het over Claudia Sträter en Hunkemöller, niet over Burberry of Louis Vuitton.’

Factory outlets zijn vaak een open ­zenuw. In Zuid-Holland werd in 2017 het plan afgeblazen voor de Holland Outlet Mall in Zoetermeer; in Drenthe ging eind 2018 een streep door OutleTT Assen – een verwijzing naar het motorcircuit. In Noord-Holland kwam er wel groen licht voor SugarCity, op de plek van de voormalige CSM-suikerfabriek in Halfweg.

Winkels horen niet langs de snelweg, aldus Scheffer. ‘We maken een uitzondering voor tuincentra en meubelzaken. Ons uitgangspunt is: het mag niet, tenzij.’ Sinds enkele jaren probeert Gelderland met de negentien gemeenten in de regio Arnhem-Nijmegen het overaanbod terug te dringen aan bedrijventerreinen, kantoren en locaties voor ‘perifere’ detailhandel. Opgeteld moet 148 hectare weer natuur of landbouwgrond worden.

Het betekende een streep door de plannen voor enkele bouwmarkten en weidewinkels. Voor sommige gemeenten is het een forse strop, want de grond stond voor miljoenen in de boeken. Vijftien gemeenten hebben ingestemd met de sanering. Vier waren tegen, waaronder Zevenaar. Scheffer relativeert de lokale weerstand: ‘Ze stemmen soms tegen omdat ze dan niet aansprakelijk zijn voor eventuele claims.’

De Fashion Outlet in Zevenaar had echter al steun in de gemeenteraad. ‘Alle raadsfracties waren voorstander’, zegt Woltering. ‘Alleen de SP werd onder druk gezet door het landelijke partijbestuur, dus er was één stem tegen.’

Gelderland

Inwoners: 2.060.103
Commissaris van de Koning: John Berends
Gedeputeerde Staten: VVD, CDA, PvdA, D66

Juridisch gevecht

Toch probeerde de provincie de komst van het koopjesparadijs te blokkeren via de Raad van State. Gelderland procedeerde niet tegen initiatiefnemer Woltering, maar tegen Zevenaar. De gemeente is verantwoordelijk voor het lokale ­bestemmingsplan, maar dat moet passen binnen de provinciale omgevings­visie. De provincie verloor de strijd in 2016. ‘Ze zijn met boter en suiker ingemaakt’, aldus Kees Woltering. ‘Maar ja, die procedure heeft ons wel anderhalf jaar vertraging opgeleverd.’

De verhoudingen tussen de provincie Gelderland en de gemeente Zevenaar zijn intussen weleens beter geweest. ‘Maar de Gelderse stijl is gelukkig ook dat we met elkaar in gesprek blijven’, aldus Scheffer. ‘Gemeenten beseffen dat ze de provincie nodig hebben, en als provincie willen wij liefst geen besluiten van bovenaf opleggen. Al hebben we zo nodig wel een stok achter de deur.’

Kees Woltering is niet verdrietig dat de provincie tegen zijn plan was, benadrukt hij. ‘Dat hoort bij het spel. Maar ik ben wel verdrietig dat ze vanaf het begin alle deuren gesloten hielden.’

De Eemshaven speelt een grote rol in de energievoorziening van Nederland. Er staan niet alleen windmolens en elektriciteitscentrales:hier komt ook de onderzeese hoogspanningskabel aan land vanuit Noorwegen. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Groningen: 

Kan de overgang van gas naar waterstof zelfs 2.500 extra banen opleveren?

Wat moeten ze in Groningen als de gaskraan in 2030 helemaal dicht gaat? Waterstof biedt kansen. ‘Groningen moet afrekenen met het verneukcomplex.’

Zijn baas mag klimaatverandering onzin vinden, de Amerikaanse ambassadeur Pete Hoekstra laat zich op een grijze donderdag in het noordelijke puntje van Groningen enthousiast rondleiden door een groot windpark en bij een proeffabriek voor bioraffinage. Hier, in de Eemshaven en het Chemiepark Delfzijl, moet het gebeuren: een industrie die draait op groene waterstof uit energie van zon en wind.

‘Het is interessant waar deze bedrijven over tien jaar willen staan’, zegt de in Groningen geboren Amerikaan bij een fabriek die een alternatief zoekt voor jaarlijks 4 miljoen kuub Gronings aardgas. ‘Nederlanders denken altijd aan de toekomst, ze maken zich druk om de CO2-uitstoot. Voor de VS is Nederland de toegangspoort tot Europa. Ik ben onder de indruk van het noorden.’

Limburgse toestanden

Het klinkt zijn gastheren als muziek in de oren. Groningen mag dan snakken naar het einde van de aardbevingen en de afwikkeling van de schade, het dichtdraaien van de gaskraan is een grote economische optater. In Groningen en Drenthe zijn 10- tot 15 duizend banen afhankelijk van de gaswinning, het onderhoud van installaties en de (chemische) industrie die op gas draait.

‘We willen geen Limburgse toestanden’, zegt Patrick Brouns, gedeputeerde Economische Zaken in Groningen, maar van Limburgse komaf. De CDA’er doelt op de sluiting van de kolenmijnen tussen 1965 en 1975. Destijds verloren 70 duizend koempels hun baan. In Limburg was er wel geld, maar geen plan B. De industriepolitiek had afgedaan, de diensteneconomie had de toekomst. Van blauwe naar witte boorden: het bleek een ongelukkige stap.

Groningen heeft een plan W. Na het werkbezoek van de ambassadeur geeft Brouns in het provinciehuis hoog op over de kansen van waterstof. In het ­pluche van de statenzaal zitten deze avond geen leden van de Provinciale ­Staten, maar afgevaardigden van industrie, energiesector en kennisinstituten.

Samen willen ze tot 2030, als het Groninger gasveld definitief sluit, 2,8 miljard euro investeren in emissievrije waterstof. De grootste uitdaging: de bouw van electrolysers, installaties voor de productie van waterstof. In een zaal vol techneuten vliegen de mega- en gigawatts je om de oren. ‘Met waterstof vergroenen we de industrie en versterken we de economie in onze regio, in de rest van Nederland en daarbuiten’, zegt Brouns niet zonder pretentie. ‘We zijn klaar voor een bloeiende, schone waterstofeconomie. Sterker: we zijn al bezig. Als we het goed doen, verdwijnen er geen banen, maar komen er 2.500 bij.’

Groningen

Inwoners: 582.944
Commissaris van de Koning: René Paas
Gedeputeerde Staten:  SP, CDA, D66, ChristenUnie en GroenLinks

Wat is het plan? Windenergie van de Noordzee komt bij de Eemshaven aan land en wordt omgezet in waterstof. Die wordt opgeslagen in ondergrondse zoutcavernes, nu nog in gebruik voor aardgas. Bestaande gasleidingen worden omgekat voor het transport van waterstof naar de chemische industrie in Delfzijl, Emmen en verder. De infrastructuur (van de Gasunie) ligt er feitelijk al.

Nieuwe motor

‘Ik ervaar hier een sense of urgency’, zegt Harry Talen van het Franse energiebedrijf Engie, actief in de Eemshaven, tijdens de borrel. ‘Er móét ook wat veranderen, maar dat lukt alleen als het op grote schaal gebeurt. Waterstof is niet de heilige graal, maar het is goed dat de provincie ons hier samenbrengt. Dat ligt gevoeliger dan je denkt, want je zit toch met concurrenten om tafel.’

Terwijl de energietransitie politiek Den Haag verdeelt, zijn de partijen in Groningen het wel eens: duurzame energie moet de nieuwe motor worden van de regionale energie. Maar niet tegen elke prijs. Om de aanloopverliezen op te vangen, zou het Rijk de komende jaren 600 miljoen euro moeten bijdragen. Ook een deel van de 1,15 miljard euro compensatie voor het bevingsleed, het Nationaal Programma Groningen, kan ervoor worden gebruikt, aldus gedeputeerde Brouns.

Daar wil Provinciale Staten nog even over nadenken. Het programma staat nog niet vast. De inwoners in het bevingsgebied moeten centraal staan, zo klinkt het bijvoorbeeld bij de PvdA: zij worden knettergek en gefrustreerd. Zij kunnen pas denken aan duurzaamheid en energietransitie als de schade is afgehandeld en de huizen zijn verstevigd.

Groningen komt er wel uit, zegt Huib Morelisse van windturbinefabrikant Lagerwey uit het Gelderse Barneveld, in de Groningse statenzaal. ‘Deze provincie is overzichtelijk, men kent elkaar, het zijn doeners. Deze provincie is een betrouwbare partner, handen schudden is genoeg.’ De Groningers moeten wel afrekenen met het ‘verneukcomplex’: ‘Het gevoel dat Nederland hier alleen maar dingen komt halen. Met waterstof zijn ze geen wingewest, maar lopen ze voorop.’

MEER LEZEN OVER DE STEMMING IN DE PROVINCIES

De provincies bepalen welke bedrijven het regionale bus- en treinvervoer mogen verzorgen. Hoeveel geld mag het openbaar vervoer kosten? Utrecht verslikte zich in de Uithoflijn, terwijl Noord-Holland naar flexibele alternatieven zoekt voor de lege bussen in de Noordkop. Lees hier over het openbaar vervoer in de provincie.

Bereikbaarheid is een groot thema tijdens de provinciale verkiezingen. Noord-Brabant twist over de voltooiing van de Ruit om Eindhoven, Overijssel wil rijksgeld voor het ‘karrenspoor’ N35. Lees hier het tweeluik over asfalt in Brabant en Overijssel.

Alle provincies moeten ruimte zoeken voor windmolens en dat lukt niet zonder slag of stoot. In Drenthe voeren tegenstanders strijd tegen windboeren en de provincie. Flevoland probeert de ‘hagelslag’ aan 600 relatief kleine windturbines te vervangen door 450 grotere exemplaren. Lees hier het tweeluik over windmolens in Drenthe en Flevoland.

Zuid-Holland moet honderdduizenden woningen bouwen, maar probeert het schaarse groen zo veel mogelijk te sparen. Limburg moet juist af van kantoren, winkels en woningen. Lees hier het tweeluik over bouwen en slopen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.