Zoveel macht en zoveel onbegrip

Ten tijde van de Koude Oorlog accepteerde Amerika het risico dat bij een aanval door de Sovjet-Unie miljoenen doden zouden vallen....

Op deze kille decemberdag staan de ramen wijd open in het kantoortje van Democracy Collaborative, en toch is het er bloedheet. De Amerikaanse schrijver en politiek-filosoof Benjamin Barber, die hier een troepje jonge en goedgemutste idealisten aanvoert, stroopt zijn mouwen op en schudt zijn hoofd. 'De verwarming kan niet omlaag. Het Amerikaanse idee van vooruitgang: zinloze verspilling.'

De aftrap van een litanie tegen het verderfelijke Amerika van George Bush lijkt gegeven. In zijn nieuwe boek Het rijk van de angst (Uitgeverij Ambo, 2003), in interviews en artikelen laat Barber er geen misverstand over bestaan. Zijn oppermachtige vaderland en dus de wereld staan aan de rand van de afgrond. Oorlogen in Irak en Afghanistan werken averechts. Terreur neemt niet af maar toe. De schuldigen? Niet Osama bin Laden, Mohammed Atta en Saddam Hoessein, maar Bush, Donald Rumsfeld en Dick Cheney. Representeert Barber de typische Bush-haat van links, zo instinctief en diepgeworteld dat hij het beeld van de werkelijkheid vertroebelt? De haat die rechts voor Bill Clinton voelde – in spiegelbeeld?

Barber (64) is een grote man met een vriendelijk gezicht. Hij kijkt nu licht gewond, als een onterecht gestrafte Sint Bernard. Laat dit duidelijk zijn, zegt de auteur: Hij lijdt absoluut niet aan de anti-Bush-ziekte. Hij is juist geen 'hofnar die alles mag roepen omdat hij toch niet serieus wordt genomen'. Integendeel. 'Bush en ik staan beiden in een lange traditie die gelooft in Amerikaans exceptionalisme. We geloven dat onze politiek een beetje anders is. Als wij een imperium creëren, is dat een ander imperium. We brengen onze troepen weer naar huis, en het is een rijk van waarden, opgebouwd rond vrijheid.' Dat de wegen zich volledig scheiden na dit gedeelde uitgangspunt? So be it, zeggen Barbers opgetrokken schouders.

Hij geeft toe dat een centraal leerstuk uit zijn nieuwe boek – 'preventieve democratie' in plaats van Bush' preventieve oorlog – zo door de neoconservatieven in Washington geadopteerd kan worden. Je hoort de term uit Rumsfelds mond vallen. 'Ik heb sympathie voor de notie dat er zoveel mogelijk democratie moet zijn, en dat Amerika hier een rol in kan spelen. Het verschil is: de neoconservatieven hebben geen idee wat democratie in de praktijk kan en moet zijn, en hoe je die bereikt in niet-westerse culturen. Dat maakt de Bush-doctrinerampzalig. Als je me vraagt: zie je liever een regering die niet precies weet hoe je democratie moet verspreiden, maar het tenminste probeert, of een die het niet weet en dus zijn handen thuishoudt, dan zeg ik: de laatste.'

De combinatie van denken en doen maakt Barber uniek en onrustig. Hij schreef een reeks boeken, met als hoogtepunt Jihad vs. McWorld (1995). Het was een onheilspellende waarschuwing over de botsing die zou komen tussen het moderne Westen en de islam. Na 11 september 2001 werd hij door The New York Times en Fareed Zakaria van Newsweek een profeet genoemd. Tegelijkertijd leidt hij allerlei werkgroepen en instituten. Hij adviseerde niet alleen Bill Clinton – en sinds kort presidentskandidaat Howard Dean – maar organiseert elke 12de september ook Interdependence Day (afhankelijkheidsdag), bedoeld als een progressieve, milieubewuste tegenhanger voor Independence Day, of onafhankelijkheidsdag, op 4 juli. Het Democracy Collaborative, 'dat jonge mensen van vandaag tot de burgers van morgen' wil maken, heeft tot doel om 'democratie te globaliseren en globalisering te democratiseren'.

U bent onlangs adviseur van Howard Dean geworden. Waarom? 'Ik zou iedereen adviseren, zelfs Bush. Ik ben een burger en een intellectueel, en dan is het je plicht en verantwoordelijkheid om te zeggen wat je vindt. Deans campagne heeft een bottom-up, participerend karakter, en mijn boek Strong Democracy is een bron voor ze. De campagne is interessant omdat internet aan democratie wordt verbonden. Zo geef je jongeren een stem en een plek. Plus: wil een Democraat Bush verslaan, dan moet het een harde jongen zijn, een vechter. Dean is harde jongen.'

U lijkt verbaasd door de aandacht voor uw laatste boek, Het rijk van de angst. 'Blij verrast. Het is tegenwoordig moeilijk om opgemerkt te worden. Ik schrijf niet in de trant van Michael Moore of Al Franken. Als je zegt dat Bush een idioot of een facist is, krijg je aandacht. Als je zegt dat hij een toegewijd, moreel mens is, die fouten in zijn buitenlandbeleid maakt, vallen mensen in slaap. Daarom is het zo goed dat een leidende Democraat mijn boek heeft opgepikt.

U schrijft dat nog steeds dezelfde uitgangspunten gelden als tijdens de Koude Oorlog: afschrikking en indamming.

'Ik heb er geen moeite mee dat Bush roept dat de wereld is veranderd. De dreiging van nu is een andere dan tijdens de Koude Oorlog, nieuw beleid is nodig. De VS zijn kwetsbaar als nooit tevoren. Ik zie terroristen als kwaadaardige non-gouvernementele organisaties, geen staten, maar ook geen individuen. Bush ziet dit ook. Maar de kern van alle democratische staten – democratieën voeren alleen oorlog uit zelfbescherming – is opeens overboord gezet. Volgens Bush kunnen we in dit tijdperk zelfs niet wachten op de imminent threat. De mogelijke dreiging geeft ons het recht om preventief aan te vallen, en wij zijn enigen die kunnen bepalen wie de vijand is.

'In het nucleaire tijdperk werden dezelfde argumenten gebruikt. Net als Bush nu zei men toen: het bewijs van slechte bedoelingen zal komen in de vorm van een paddestoelwolk. Maar we zouden pas reageren bij vijftig miljoen slachtoffers. De generaals zeiden: Dat kan niet, we moeten als eerste toeslaan. Maar elke president accepteerde de dreiging – en de zelfcontrole.

'Het is afschuwelijk om ons een chemische bom op New York of Washington voor te stellen. Maar in het atoomtijdperk had je het over een nucleaire winter, over complete vernietiging. Waarom moeten we in de tijd van terreur, nu de inzet zoveel lager is, de doctrine van zelfverdediging loslaten? Bush en Wolfowitz (onderminister van Defensie, red) zeggen dat de regels uit die tijd niet langer toepasbaar zijn. Maar waarom niet? Toen accepteerden we vijftig miljoen slachtoffers, nu gaat het hoogstens om een paar honderdduizend. Waarom nu opeens een preventieve oorlog?'

Door de aanslagen van 11 september misschien. Omdat Amerika nu de enige supermacht is. En spreekt het u trouwens niet aan dat alles wordt gedaan om meer Amerikaanse slachtoffers te voorkomen? 'Natuurlijk, er is waaier van redenen. Maar als je preventieve oorlog voert, moet het wel gaan om mensen die je waarschijnlijk zullen aanvallen. Dat zijn niet Irak, Afghanistan, de Taliban. Wel Al Qa'ida. Terroristen zijn geen staten. Ze zijn onzichtbaar, vloeibare coalities en groepen. Je moet hén bestrijden, niet de staten. Ook New Jersey, Florida, Duitsland, Afghanistan, Irak zijn staten die terroristen hebben gehuisvest en gesteund. Oorlog kan terreur niet voorkomen. In twee jaar met twee oorlogen hebben we gezien dat de terreur tegen Amerikaanse belangen en partners is toegenomen. Er was geen nieuwe aanval in de VS, maar zoals de president zelf zegt: die komt wel.

U zegt dat je democratie niet kan opleggen omdat het nooit eerder is gebeurd, maar. . .

'Ja ja: Duitsland, Japan! Duitsland, Japan!Ja. En ook de Amerikaanse Revolutie van 1776 was nooit eerder geprobeerd. Het Marshall-plan in 1945 was nooit geprobeerd. 'Het is nooit eerder gedaan' lijkt geen erg sterk argument voor wie zich vooruitstrevend noemt. 'Mogelijk. Maar je kunt democratie niet met de loop van het geweer afdwingen. Een voorbeeld zou zijn als Frankrijk eind achttiende eeuw naar de dertien koloniën was gekomen om de Britten eruit te schoppen en te zeggen: nu moeten jullie democratisch worden, Amerika! Hier is de Franse Grondwet. Dat kan dus niet. Mensen moeten vrijheid willen, en grijpen. Wapens worden meestal gebruikt door mensen die vrijheid pakken, niet door wie vrijheid schenkt.

'Ik ben niet tegen experimenten. Integendeel. Elke democratie is een experiment. Maar de regering ontbeert historisch besef. Ze denkt: je schopt de boeven eruit, de goeden komen tevoorschijn, ze applaudiseren beleefd, vragen om vrijheid en je gaat er weer vandoor. Maar we zijn bezetters. Een analogie: stel dat Oostenrijk zestig jaar geleden was bevrijd, maar nazi-Duitsland niet. Wat moet Oostenrijk? Dat is de situatie vandaag: Er zijn 1,3 miljoen moslims in de wereld. We hebben een moslimland van 26 miljoen mensen bevrijd, dat nu omringd is door tal van despotisch geregeerde moslimlanden. Wat moet Irak?' Is het moeilijk om tegen deze oorlog te zijn als je ziet wat er wordt bereikt? 'Misschien komt er soort democratische samenleving. Wie weet komen er verkiezingen met bescherming van de minderheden. De Kantiaanse vraag is of de VS 'Irak' tot de kern van het beleid moeten verheffen. Zo ja, dan noem ik graag nog een dozijn landen, inclusief China, die tiranniek worden bestuurd, waar de mensenrechtensituatie gruwelijk is, waar volkeren beter af zijn als wij even het regime wegwerken.'Dus je moet niets doen omdat je niet alles kan doen? 'Wacht even. Als een secundaire vraag is: ben je blij dat Saddam weg is? Natuurlijk. Ik zal blij zijn als Kim Jong Il weg is. Als China en Cuba democratisch worden. Maar dat was niet de reden voor de oorlog. De kosten zijn te hoog. Vierhonderd Amerikanen zijn al gedood, duizendenden gewond, honderdduizenden Irakezen gewond en wie weet hoeveel gedood. Er is een terroristennest gecreëerd dat er niet was. Maar de hoogste kostenpost is de vervreemding van vrienden en de kortsluiting in de inlichtingensamenwerking die na 11 september was opgebouwd. Landen als Libië, Syrië, Iran en Indonesië werkten samen met de VS als nooit tevoren. Dat was pas vooruitgang. Die samenwerking is verdwenen.'

Bent u eigenlijk een pacifist? 'Nee! Ik geloof in militaire macht. En hoe meer legitimiteit die macht heeft, hoe meer succes men zal hebben. Ik ben niet voor multilateralisme omdat het leuk is. Ik ben voor multilateralisme omdat het effectiever is als bevriende naties naast je staan en niet tegenover je. Ik ben niet voor het internationaal recht omdat ik zo van dat recht houd. Ik ben ervoor omdat het een consistente standaard biedt voor iedereen, en zo kan helpen om een stabiele wereld te bereiken. Ik ben voor dit alles, niet om idealistische, maar om realistische redenen.'In uw boek schrijft u dat angst de Amerikanen, en vooral de regering, verlamt. U zegt niets over intenties. Maar uw ondertoon en vileine aanpak van Bush suggereert soms dat Amerika niet het 'rijk van de angst' is, maar het nieuwe 'rijk van het kwaad'. 'Luister, de belangrijkste grootmacht die de wereld ooit heeft gekend, verkeert in de positie om de menselijke toekomst te maken of te breken. Die macht wordt misbruikt, of kan misbruikt worden. De enige manier om dat tegen te gaan, is dat Amerika de wereld begrijpt, en begrijpt dat zijn macht door de terroristische dreiging wordt beperkt op een wijze die nieuw is, net zoals de mate van macht zelf nieuw is. Het trieste is dat de boodschap elders – zeker in Europa – veel duidelijker wordt ontvangen. De rest van de wereld ziet dat Amerika machtig is en tegelijk niet veel snapt van de wereld waarover die macht wordt uitgeoefend.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.