Zorgwekkende bezuinigingen of gratis yogales: ook de ouderenzorg verschilt sterk per gemeente

Nu de gemeenten meer te zeggen krijgen, worden ook de verschillen groter. Een korte serie. Aflevering 1: lokale zorg.

Waar de ouderenzorg in de ene gemeente gebukt gaat onder jarenlang bezuinigen, spelen ouderen in de andere gemeente onbezorgd hun partijtje scrabble.

Ouderen in Heemstede genieten van de high tea. Beeld Marcel van den Bergh

Stadskanaal: in het arme Noorden leunt de verpleegzorg bijna geheel op vrijwilligers.

Woensdagochtend staan ruim dertig vrijwilligers klaar bij verpleeghuis Parkheem in Stadskanaal om met de bewoners in rolstoel hun wekelijkse tocht te maken; sommigen komen anders nauwelijks buiten. Even later serveren vrijwilligers in Mussel een maandelijkse maaltijd voor ouderen met weinig sociale contacten. In een zorgcentrum in Musselkanaal is ondertussen vaste vrijwilliger Ina wereldbollen van papier maché aan het knutselen met kinderen.

Er gebeurt veel in de zorg in de gemeente Stadskanaal. Maar wat zou ervan overblijven zonder die vrijwilligers? Die vraag blijft hangen na een tour door de dorpskernen. Vrijwilligers halen de verstandelijk beperkte bezoekers van de dagbesteding Spoorstraat op en brengen ze ook weer thuis. 'Het gemeentelijk budget voor vervoer is te krap om betaalde chauffeurs te kunnen inzetten', zegt Marieke Drent, zorgposthoofd van deze locatie van organisatie NOVO.

Krap budget

Voor een krimpgemeente als Stadskanaal met relatief veel hulpbehoevenden is het passen en meten om de zorgtaken binnen het budget te vervullen. Sinds 2015 zijn gemeenten ook verantwoordelijk voor jeugdzorg en maatschappelijke ondersteuning als dagbesteding.

Het Rijk heeft per 2015 40 procent op de huishoudelijke hulp gekort. Stadskanaal was een van de ongeveer honderd gemeenten die toen besloten hierin flink te snijden. Na fel bewonersprotest en een uitspraak van de hoogste bestuursrechter versoepelde de gemeente de regels weer voor deze hulp, die het symbool was geworden van de verschraling van de ouderenzorg.

'Alle bezwaarschriften zijn afgehandeld, mensen schrikken als het minder wordt. Nu hebben we de zorg op orde', zegt wethouder Johan Hamster (ChristenUnie). 'Ik ben tevreden over de kwaliteit ervan. Er zijn geen grote ongelukken gebeurd en we krijgen waardering van onze inwoners. Maar het budget is heel krap. Daarom investeren we ook gericht in de inzet van vrijwilligers.'

Profiel stadskanaal

- Gemeente in Groningen met meerdere dorpskernen en 32 duizend inwoners.
- Relatief arm, veel werkloosheid, veel ouderen, veel achterstanden.
- Coalitie: PvdA, CDA, ChristenUnie, Gemeentebelangen Stadskanaal.

Mede hierdoor blijft de gemeente nu binnen het budget. 'Maar bij de jeugdzorg en de toeleiding naar werk schieten we zwaar in de min', zegt Hamster. In de regio Groningen die gemeenschappelijk jeugdzorg inkoopt bedraagt het totale tekort ongeveer 18 miljoen euro op 150 miljoen budget.

Het aantal jongeren in Stadskanaal dat een beroep doet op de jeugdzorg stijgt, terwijl de rijksbijdrage afneemt. 'Juist omdat we de zorg dichter bij de mensen hebben gebracht', denkt Hamster. 'Er moet iets mis zijn met de verdeelsleutel waarmee het Rijk het geld over de gemeenten verdeelt, zeker op het gebied van de zorg voor licht verstandelijk beperkten.'

Stadskanaal legt flink toe op de zorg, wat tot lastige politieke discussies leidt als het Rijk niet met extra geld komt, zegt Hamster. 'Ook rechtse partijen staan voor sociaal beleid. Maar wat als we straks mogelijk een dorpshuis moeten sluiten om het gat te dichten?'

Een vrijwilliger dient de soep op in het zorgcentrum in Mussel. Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Ondertussen heeft mevrouw Bessembinders (85) zich al rond half 12 gemeld in het eetzaaltje achter de kerk in Mussel. Daar zijn de tafels gedekt voor de maandelijkse gemeenschappelijke maaltijd voor 5,75 euro. 'Ik ben alleen en familie heb ik niet zo veel, dus dan zoek je de gezelligheid', zegt ze. Voordeel van zo vroeg zijn is dat zij zich uitdrukkelijk kan bemoeien met de tafelschikking.

Een van haar vaste tafelgenotes komt steunend op een stok binnen. Ze is gevallen, vertelt ze. Ze baalt dat ze nu zo'n groot beroep moet doen op haar kinderen, om boodschappen te doen en haar te vervoeren. 'Ik zou daarvoor liever hulp van de gemeente krijgen, maar dat kan niet', zegt ze. 'Er is zo veel bezuinigd. De ouderengym is ook al afgeschaft.'

Soep met balletjes

Maar deze maaltijd, dit keer met soep met balletjes, bietjes, spinazie, worst, aardappelpuree en een bonenschotel, is top, vinden de aanwezigen. Wel vragen sommigen zich af of zo de eenzaamsten wel worden bereikt, is voor hun de stap naar zo'n bijeenkomst niet te groot? En is een keer per maand niet wat weinig?

Ook de vaste vrijwilligers genieten van de oplichtende ogen van de ouderen. Maar ze klagen tijdens de afwas, dat er steeds meer op hun schouders terechtkomt. Aan stoppen denken ze niet: dit gun je toch de ouderen? En hopelijk doet de jongere generatie dit voor hen, als zij hulpbehoevend zijn.

Welzijnsorganisatie Welstad erkent dat vrijwilligers door de krimpende budgetten steeds meer doen. Maar daar hebben volgens de organisatie veel vrijwilligers zelf ook baat bij. 'Het knutselen met de kinderen heeft mij geholpen uit een moeilijke periode te komen', zegt vrijwilliger Ina.

Heemstede: over de zorg in het rijke dorp komen nauwelijks klachten binnen.

Als sinds de oprichting ervan in 2001 is Corine Mens, een vrouw met een empathische uitstraling, coördinator van het Loket Heemstede. Daarmee was de gemeente haar tijd vooruit. Alle ouderenzorg werkte hierin samen. Ouderen uit Heemstede die hulp nodig hebben, kunnen zich er aan de balie van het gemeentehuis melden. In de spreekkamers er omheen kunnen zij met de medewerkers hun problemen bespreken.

In 2011 werd Heemstede verkozen tot het beste gemeentelijke loket. Toen de gemeenten in 2015 meer zorgtaken kregen, hoefde Heemstede alleen de bestaande structuur uit te breiden. Nu valt onder het loket ook de jeugdzorg en werk en bijstand. Er is een dagopvang voor ouderen en er is extra steun voor mantelzorgers. 'We ontvangen nauwelijks bezwaarschriften', zegt Mens.

Profiel Heemstede

- Gemeente in Noord-Holland met 27 duizend inwoners.
- Relatief welvarend, vergrijsd.
- Coalitie: CDA, D66, VVD.

Vast team

Hoe kwetsbare bewoners zorg krijgen, verschilt per gemeente. Het Rijk draagt de verantwoordelijkheid hiervoor over aan het lokale bestuur en elke gemeente organiseert de zorg op haar eigen manier. Rijkere gemeenten met relatief minder hulpbehoevenden zouden zo in het voordeel zijn. Maar het gaat niet alleen om geld, zo blijkt in Heemstede, een gemeente waarvan het aangezicht wordt bepaald door statige vrijstaande huizen. Het is ook belangrijk hoe de zorg is georganiseerd. Wat helpt: als er niet veel personeelswisselingen zijn. Het vaste team van vijftien medewerkers gaat vaak op huisbezoek. Mens: 'We bezoeken ook alle tachtigplussers. Die zijn vaak bescheiden. Pas bij hun thuis zie je wat ze nodig hebben.' Standaard voert Heemstede een gesprek met de eventuele mantelzorger. Ook zit het team bij de huisartsen om signalen op te vangen of hun hulp nodig is.

Ook de bescheiden schaal werkt mee om de bewoners goed te kunnen ondersteunen, denkt Mens. De dorpse knusheid straalt af van het centrum aan de Lieven de Keylaan. In een kamertje helpt een vrijwilliger een oudere man met zijn belastingaangifte. In een ruimte kunnen licht dementerende ouderen hun dag doorbrengen. Een andere ruimte is voor de dagbesteding van ouderen die dreigen te vereenzamen.

Corine Monster (88) is er aan het scrabbelen met een paar bezoekers. Een bezoekster poetst ondertussen het bestek. 'Voor de gezelligheid kom ik hier', vertelt Monster, 'twee keer per week. Scrabbelen is goed om je hoofd te gebruiken.'

Yoga, ballet en gymnastiek

Haar tafelgenote spoort haar aan om nu eens een woord te leggen. 'Het eten is goed hier', vervolgt Monster. 'We doen ook aan yoga, ballet en gymnastiek.' Bezoekers van de dagbesteding betalen euro 17,50 per maand, ook wanneer zij meerdere dagen komen. Deze financiële bijdrage is voor vervoer, koffie, thee en fris en een warme maaltijd tussen de middag.

De Klankbordgroep WMO is lovend over de manier waarop Heemstede de zorg inricht. De wet schrijft voor dat gemeenten overleg hebben over de zorg met zulke cliëntenvertegenwoordigers. Theo van Herwijnen (72) was vijftien jaar voorzitter, eind vorig jaar heeft oud-huisarts Titia Feldmann zijn taak overgenomen. 'De zorg is laagdrempelig en goed geregeld', zegt Van Herwijnen. 'Al voordat de wethouder een voorstel maakt, overlegt hij met ons. We horen uit andere gemeenten regelmatig verbazing dat hier bijvoorbeeld hulpmiddelen bij ziekten onmiddellijk beschikbaar zijn.'

Tandje minder

En soms kan het ook een tandje minder, vindt Herwijnen. Toen in 2008 de inkomensafhankelijke eigen bijdrage voor een uur huishoudelijke hulp steeg van 4 euro naar maximaal 11 euro, zag hij een hoop rijken afhaken, die graag voor dat lage bedrag hun huis lieten schoonhouden. 'Dat is alleen maar goed. Maar wij letten er wel op dat de eigen bijdrage geen drempel wordt voor wie het niet kan betalen.'

Omdat de zorg 'op de grond' zo sterk is geregeld, krijgt deze steun van alle politieke partijen, valt Van Herwijnen op. 'Onze verwachting is dat het voor de zorg nauwelijks zal uitmaken wie in deze gemeente de verkiezingen zal winnen.'

Voorzitter Feldmann: 'Maar in wezen is er dus wel sprake van rechtsongelijkheid als je in een gemeente woont die kariger zorg verleent met bijvoorbeeld minder huishoudelijke hulp of langere wachttijden voor kinderen die hulp nodig hebben.'


Wie is het beste raadslid van Nederland?

In de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen organiseren de Volkskrant, campagnebureau BKB en omroep WNL de verkiezing van het beste gemeenteraadslid van Nederland. Stemmen op de twaalf overgebleven kandidaten kan hier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.