Zorgen voor zelfredzaamheid

Ook in Heerlen brengen sociale buurtteams sinds dit jaar de hulpvraag in kaart. De dag van Sandy Deckers, in deel 3 van een serie over de nieuwe zorg. Haar vrees: 'Wie zich straks niet meldt, die heeft geen probleem.'

Sandy Deckers bezoekt de 80-jarige mevrouw Van Benthem, die om hulp bij het huishouden heeft gevraagd Beeld Marcel van den Bergh

'We moeten zien te voorkomen dat je op de bank blijft zitten. Dan ga je op straat hangen en kom je misschien met de verkeerde mensen in aanraking. Dat wil je toch niet?', zegt cliëntondersteuner Sandy Deckers vriendelijk, maar kordaat. Oma knikt instemmend, terwijl ze haar sigaret uitdrukt: 'Nee, dat willen we niet. Het gaat je lukken hoor, jongen. En als je weer last hebt van dat geëtter van die blagen, zal ik ze eens laten zien wie de baas is.'

Extra interviews en audio

Lees hier de interactieve versie van dit verhaal, met audio en extra interviews

De rest van de familie op het leren bankstel lacht. 'Oma is nogal een aanwezig type. Daar wil je geen ruzie mee', legt Deckers (28) uit. 'Op Richards school werden ze stapelgek van haar. Maar ja, ze wil haar kleinzoon gewoon beschermen.' Richard is vandaag 18 geworden. Ballonnen en slingers versieren de woonkamer in de verouderde nieuwbouwwijk in het Zuid-Limburgse Heerlen. Moeder draait een sjekkie en gooit het naar Richard die met zijn capuchontrui en baseballpetje zwijgzaam op de bank zit. Richard heeft een IQ van 49 en is klaar met het speciaal onderwijs. Als dagbesteding heeft hij een half baantje met speciale begeleiding voor mensen met een verstandelijke beperking.

Deckers komt vandaag goed nieuws brengen. 'Een soort verjaardagscadeautje.' Richard krijgt tóch een Wajong-uitkering. Eerder was die afgewezen en zou hij een participatiewetuitkering moeten aanvragen bij de gemeente. Deckers had bezwaar gemaakt omdat Richard met zijn beperking volgens haar niet als normaal werkzoekende kan worden behandeld. 'Die jongen kan geen sollicitatiebrief schrijven. En hij is traag. Zonder begeleiding wil geen werkgever hem hebben.'

Sandy Decker bij Richard (op de rug gezien) die een IQ van 49 heeft Beeld Marcel van den Bergh

Het inpakwerk dat hij nu tweeënhalve dag doet als dagbesteding, bevalt goed. Het is er niet te druk en het werk is niet te ingewikkeld. Aan de lopende band raakte hij eerder overprikkeld. Deckers missie voor deze maand is zorgen dat hij recht krijgt op vier dagen dagbesteding. Ze is bang dat hij anders op straat belandt. 'Richard wil graag gewoon zijn en overal bij horen, maar hij is erg beïnvloedbaar. Voor je het weet wordt hij ingezet voor foute klusjes en komt hij in aanraking met politie of justitie.' De gemeente Heerlen werkt gelukkig goed mee en heeft de aanvraag versneld in behandeling genomen. 'Een hoopgevend begin van de nieuwe samenwerking', zegt Deckers als ze door de snijdende januariwind in haar auto stapt op weg naar het volgende huisbezoek.

Deckers is sinds 1 januari als cliëntondersteuner onderdeel van een van de dertien sociale buurtteams die de gemeente heeft ingericht om de grote decentralisatie van de zorg in goede banen te leiden. Vanaf dit jaar zijn gemeenten verantwoordelijk voor de uitvoering van de jeugdzorg, de participatiewet en ondersteunende zorg en begeleiding. Een miljardenklus die met minder geld geklaard moet worden. Het idee is dat gemeenten, omdat ze 'dichter op' de burger zitten, mensen eerder en goedkoper passende hulp kunnen bieden om zelfstandig te functioneren én meer te participeren in de maatschappij - dé grote wens van het kabinet-Rutte. De meeste gemeenten hebben wijkteams ingericht om de vragen en zorgen van burgers in hun buurt actief op te sporen.

Schulden

Tot dit jaar werkte Deckers als cliëntondersteuner voor mensen met een beperking bij stichting MEE - een landelijke organisatie met ruim tweeduizend hulpverleners. Die ervaring komt nu van pas in het sociale buurtteam. Deckers kan als geen ander beoordelen wat mensen nodig hebben om zelfstandig te functioneren. Het varieert van hulp met papierwerk, aanvragen van voorzieningen of bemiddeling met school of werk tot het helpen versterken van het eigen sociale netwerk, het oplossen van schulden of het zoeken naar onderliggende psychische problematiek.

Problemen zijn er in haar wijk Hoensbroek genoeg. Heerlen is een van de armste gemeenten van Nederland. De oude mijnstad kampt met hoge werkloosheid, vergrijzing en een laag opgeleide bevolking met relatief veel sociale en psychische problemen. In haar auto somt Deckers de nieuwe aanmeldingen van gisteren op: een uithuisplaatsing, iemand die vastgelopen is in de papieren en zijn post niet meer openmaakt, een puber met autisme, een jong meisje met schulden dat alle hulp weigert. 'Van haar bewindvoerder begrijp ik dat haar vriend vastzit voor moord en dat er harddrugs bij haar thuis zijn aangetroffen. In zo'n geval gaat het erom dat ik haar vertrouwen zie te winnen en haar help de consequenties te laten inzien van de keuzes die ze maakt. Hopelijk kan ik zo voorkomen dat ze verder wegzakt in een fout milieu.'

3 leden telt elk buurtteam in Heerlen: een wijkverpleegkundige, een maatschappelijk werker en een jeugdconsultant

Onorthodox

Met wijkverpleegkundige Janine Wierts en jeugdconsulent Karima Sedki uit haar buurtteam bespreekt ze deze ochtend wat ze gaan doen met de nieuwe en lopende cliënten. Sedki somt de namen op vanaf het scherm van de laptop. 'Ik kwam er bij die vrouw niet achter wat haar hulpvraag was', antwoordt Wierts bij de derde casus. 'Er zou van alles mis zijn met haar dochter en dus wil ze een pgb (persoonsgebonden budget, red.) aanvragen, maar niemand weet wat voor syndroom ze heeft. Moeders uitkering is gestopt, dus misschien gaat het haar wel alleen om geld. We moeten dit terugsturen naar de experts.' Voor een moeder met een zoon van 12 moet een andere woning worden gezocht. 'De twee slapen nu in één bed en er is een neef met een criminele achtergrond die ongevraagd in en uit loopt en de rust verstoort. Dat lijkt me een ongezonde situatie', zegt Sedki.

Het kersverse sociale buurtteam van Deckers is nog zoekende. De opzet van de gemeente Heerlen is goed, denken ze. Voor elke buurt is er een team van drie personen; de wijkverpleegkundige, maatschappelijk werkster of cliëntondersteuner en jeugdconsulent. Zij moeten de vraagbaak voor de buurt worden. Voor ingewikkelder vragen staat het zogeheten expertiseteam klaar; jeugd-GGZ, jeudreclassering, experts voor ouderen- en gehandicaptenzorg. Maar in de praktijk loopt het nog door elkaar. De wijkverpleegkundige is zo druk met het beoordelen of bestaande klanten nog recht hebben op thuiszorg ( herindiceren) dat ze amper tijd heeft voor het nieuwe sociale buurtteam. De meeste jeugdzaken gaan direct naar de experts zonder de bedoelde 'filter' van het sociale buurtteam.

'Het gaat er nu om dat hulpverleners anders leren denken', zegt Karin Landuyt, procesbegeleider buurtteams van de gemeente. 'Een uithuisplaatsing of gesloten opname kost handen vol geld. Nu voelen we die kosten zelf in onze portemonnee en dat dwingt tot een cultuuromslag. We willen er voortaan op tijd bij zijn als mensen in de problemen komen zodat we erger kunnen voorkomen.' Onorthodoxe methoden zijn welkom wat Landuyt betreft. Ze vertelt over een man die zichzelf na een echtscheiding verwaarloosde, ontslagen werd en zijn huis uitgezet dreigde te worden. 'Een hulpverlener nam hem mee naar de daklozenopvang en zei: 'Als je jezelf nu niet laat helpen, is dit je voorland'.'

Beeld Marcel van den Bergh

Het is nog zoeken naar de juiste verdeling. Specialisten moeten generalist zijn en andersom. Deckers vindt het leuk en eervol om haar expertise op het gebied van mensen met een beperking te delen, maar tegelijkertijd moet zij in haar nieuwe functie ook ineens oplossingen bedenken voor mensen zonder beperking; ouderen, slachtoffers van loverboys, mensen met schulden of verslavingen of werkweigeraars. Ondertussen maakt ze zich zorgen of haar 'eigen' doelgroep, mensen met een verstandelijke beperking, voldoende ondersteuning krijgt in de nieuwe opzet.

'Als iemand zich straks niet meldt bij de gemeente, bestaat er geen probleem', vreest Deckers. 'Mensen met een laag IQ zijn heel kwetsbaar omdat je niet aan ze ziet dat ze een beperking hebben. Ze zien er normaal uit en kunnen wel post openen, maar ze begrijpen vaak niet wat er staat. En als ze al begrepen hebben dat ze zich moeten melden bij het UWV, de dokter of de rechter begrijpen ze geen woord van wat er wordt gezegd. Die frustratie zet zich vaak om in agressief gedrag en dan komen ze ook nog in problemen met justitie en politie. Ze worden sowieso al vaak bedonderd of voor de gek gehouden; in het ergste geval worden ze ingezet als drugskoerier of slachtoffer van een loverboy. '

Vorig jaar veroorzaakte een rapport van het Sociaal Cultureel Planbureau ( CPB) nog opschudding omdat daaruit bleek dat een groeiende groep mensen met een laag IQ zich niet langer zonder hulp kan handhaven in de steeds complexer en digitaliserende maatschappij. Naar schatting 100 duizend Nederlanders hebben steeds meer moeite school, werk en huishouden te runnen. Ze weten de juiste voorzieningen niet te vinden of overladen zichzelf met schulden. 'Als iemand met een IQ van 70 zonder begeleiding of financieel beheerder naar een telefoonwinkel gaat, komt hij naar buiten met de nieuwste iPhone en het duurste abonnement.'

Als hulpverleners de verschijnselen van een verstandelijke beperking niet herkennen gaat het mis, vreest Sandy. Zo heeft ze vorige week nog een zwakbegaafde draaideurcrimineel behoed voor een nieuwe celstraf. 'Hij was zijn portemonnee vergeten en had een stuk kaas gestolen. Stom natuurlijk, maar vanwege zijn strafblad kwam hij meteen weer vast te zitten. Dit gaat al 40 jaar zo met deze arme meneer. Als zijn beperking eerder was ontdekt en er was rekening mee gehouden, had de gemeente bakken met geld kunnen besparen.'

Valpartij

Deckers is aangekomen bij het huis van de 80-jarige mevrouw Van Benthem, een nieuwe aanmelding. 'Mevrouw wil hulp bij de huishouding maar weet niet of ze de eigen bijdrage kan betalen.' De kleine doorzonwoning staat vol met zware donkere meubels die bedolven zijn met aardewerken beeldjes en vaasjes, poppen, knuffels, kussens en kleden. 'Het staat hier aardig vol met spulletjes', zegt Sandy opgeruimd als ze rondkijkt, 'maar wel schoon hoor.'

De kwieke Oostenrijkse dame legt uit hoe ze ondanks een indrukwekkende lijst van lichamelijke mankementen het huishouden runt. 'Het gaat best hoor', zegt ze nadat ze net heeft uitgelegd hoe ze bij haar laatste valpartij tijdens het ramen zemen haar pols heeft gebroken. Meer zorgen blijkt ze zich te maken om haar volwassen zoon die in een begeleide woonvorm woont vanwege niet-aangeboren hersenletsel. 'Ze maken daar een puinhoop van zijn kledingkast en hij eet niet gezond. Hoe moet dat als ik er straks niet meer ben?' Deckers belooft contact op te nemen met de begeleider van haar zoon, maar vindt ook dat de mevrouw poetshulp nodig heeft. Mevrouw Van Bethem pakt haar hand vast. 'O, wat fijn zeg.'

Deckers is niet van plan haar professionele onafhankelijke oordeel te laten varen nu ze voor de gemeente werkt. 'Als ze mij vragen wat iemand nodig heeft, dan zal ik dat zeggen. Op papier wil de gemeente een onafhankelijke visie, maar ze moeten ook bezuinigen. Dat knelt.' Deckers herinnert aan een onderzoek dat in opdracht van MEE is uitgevoerd, waaruit bleek dat elke geïnvesteerde euro in cliëntenondersteuning 4 euro aan maatschappelijke kosten bespaart. 'Als dat zo is, dan werkt het om zorgbehoeften zoals die van mevrouw Van Benthem tijdig op te speuren.'

Van slag

Vanmiddag begeeft Deckers zich op bekend terrein. Op school gaat ze een groep docenten van een 16-jarige cliënt uitleggen wat autisme is. 'Dit is echt een groep apart. Als je daar geen verstand van hebt, kun je ze ook niet helpen. Een autist is al helemaal van slag als de bus een andere route neemt.' Met kleurige blokjes laat ze het verschil zien tussen een normaal brein en dat van een autist. 'Zie je? Een autist heeft schakeltijd nodig om alle blokjes weer in de juiste orde te krijgen. Als je dat niet begrijpt als docent of werkgever, wordt het helemaal niks.'

Bij haar cliënt Kevin is pas anderhalf jaar geleden autisme geconstateerd. 'Iedereen vond hem gewoon een vervelend joch. Hij deed zijn huiswerk nooit en kwam altijd te laat. Wat bleek? In de drukte van het einde van de les miste hij door overprikkeling steevast het moment dat het huiswerk werd opgegeven.' Deckers ziet het als haar taak op te komen voor Kevin, te bemiddelen tussen ouders en school en begrip te kweken voor zijn beperking.

Mensen met een beperking hebben volgens Deckers steeds opnieuw hulp nodig om zelfredzaam te blijven: als ze van school gaan, opleiding zoeken, werk zoeken, relaties aangaan of kinderen krijgen. Zo is Richard die nu 18 is geworden en een eigen Wajong-uitkering krijgt, een bewindvoerder toegewezen om hem te leren met geld om te gaan. In de huiskamer is Richard inmiddels wat opgeveerd van het leren bankstel nu het over de Wajong gaat. Wanneer kan hij de eerste uitkering verwachten en hoe hoog is die, wil hij weten. Deckers zoekt op haar iPad. 'Zo'n mooie snelle iPad wil ik ook', zegt hij ondertussen verlekkerd. Oma fluistert hem toe dat ze er een voor hem gaat zoeken. 'Maar ik beloof niks', voegt ze er luid aan toe als ze zich betrapt voelt. 'Ik snap dat jullie hem willen verwennen en beschermen', zegt Deckers. 'Maar als jullie dat blijven doen, leert hij nooit om voor zichzelf te zorgen.'

Lees hier de interactieve versie van dit verhaal, met audio en extra interviews.

Sandy Deckers op een school waar zij docenten uitlegt wat autisme is Beeld Marcel van den Bergh
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.