AnalyseDuitse zorgen

Zorgen in Duitsland: ‘Dit lijkt op het draaiboek voor een rechts-populistische machtsgreep’

Het opschrift op de vrachtwagen bij de verlaten Brandenburger Tor lijkt geruststellend, ‘Geen paniek (Keine Panik). Maar op de truck van dit schoonmaakbedrijf staat Keime Panik, paniek over ziektekiemen.Beeld Daniel Rosenthal

Burgerrechten en persoonlijke vrijheden verdwijnen massaal onder dwang van de coronacrisis. Juist in Duitsland ontstaan zorgen over het leven na de crisis: gaan de grenzen dan weer open en nemen we dan weer vluchtelingen op?

Aanpassingsvermogen. Het coronavirus vestigt de aandacht op een oermenselijk talent dat in deze hoogst individualistische tijden wat ondergesneeuwd was geraakt. Maar we beheersen de kunst van het aanpassen nog steeds uitmuntend, bleek deze week.

Europa, bakermat van burgerlijke vrijheden, zit opgesloten tussen staatsgrenzen en kamermuren; houdt gedwee afstand in de rij voor een brood, een krant of een doosje paracetamol – indien nog verkrijgbaar. Burgers luisteren ’s avonds op televisie naar voorschriften en vermaningen van staatshoofden en virologen die ook een soort staatshoofden zijn geworden.

Wie had dat een maand geleden van ons, Europeanen, verwacht?

Nog nooit na de Tweede Wereldoorlog werden de burgerrechten en de persoonlijke vrijheden in Europa zo sterk ingeperkt. Legervoertuigen rollen door stille stadscentra van Madrid en Wenen. In Berlijn zijn speeltuinen sinds donderdag afgezet met rood-wit lint en verbodsborden – speeltuinen!

Het protest tegen deze maatregelen is verwaarloosbaar. In landen waar (nog) geen complete lockdown is opgelegd, zoals Nederland en Duitsland, wijzen mensen bewonderend naar China en Korea waar het virus met een enorme samenballing van staatsdwang, bevolkingsdiscipline en desinfecterende middelen op de knieën wordt gedwongen. Misschien hebben deze mensen gelijk. In Duitsland stijgt het aantal coronabesmettingen nu dagelijks sterker dan in Italië.

Toch leven juist in Duitsland ook andere zorgen. Zorgen die niet het virus betreffen, maar de toestand waarin covid-19 de Europese maatschappijen zal achterlaten als het voorbij is getrokken, ooit.

‘Tegen elke prijs?’ Zo luidt de titel van een ingezonden stuk in de Süddeutsche Zeitung waarmee historicus René Schlott deze week een steen in de vijver wierp. ‘Met adembenemende snelheid en een duizelingwekkende bereidheid van de bevolking worden rechten opgeschort die gedurende eeuwen moeizaam bevochten zijn.’ Schlott, medewerker aan het Leibniz-Zentrum für Zeithistorische Forschung in Potsdam, voegt toe: ‘Dat doet het virus niet, dat doen wij zelf.’

Hij betwijfelt, zegt Schlott donderdag aan de telefoon, of Europa na de pandemie weer z’n oude, vrije democratische zelf zal worden. De gesloten grenzen, het buiten werking stellen van Schengen, de opnamestop voor vluchtelingen, somt Schlott op: ‘als zulke maatregelen eenmaal bestaan, blijken ze vaak lastig terug te draaien. Er is een precedent geschapen.’

Verwijzend naar Angela Merkel in 2015: ‘Hoe kan een politicus hierna nog geloofwaardig verdedigen dat het sluiten van grenzen voor vluchtelingen uit humanitaire overwegingen geen optie is?’ Als hij niet beter zou weten, schrijft Schlott, lijken de gebeurtenissen van afgelopen week op ‘het draaiboek voor een rechts-populistische machtsgreep’.

Wat Schlott betreft hadden we het moeten laten bij handen wassen, afstand houden en het tijdelijk verbieden van grotere bijeenkomsten. Ook als hij de onheilspellende verhalen uit Italië hoort? ‘Juist als ik lees over de toestand in Bergamo, waar mensen niet eens afscheid mogen nemen van hun dierbaren, dan denk ik: dit gaat veel te ver. Mensen zo te laten sterven is een schending van mensenrechten.’

Paniek van de rede

Zijn artikel was ook een test, zegt hij. ‘Ik wilde kijken of er in deze uitzonderlijke situatie nog wel afwijkende meningen worden getolereerd.’ Negentig mails kreeg Schlott naar aanleiding van het artikel. ‘Daarvan waren er vijf kritisch en één ronduit beledigend. De rest was positief. Mensen schreven dat ik uit hun hart sprak.’

Dat komt wellicht omdat aantasting van democratische grondrechten in Duitsland door het nationale verleden net wat gevoeliger ligt dan in de meeste andere Europese landen. Schlott: ‘Dat ik in Oost-Duitsland ben geboren, was een belangrijke motivatie om dit stuk te schrijven.’

Hoewel de maatregelen in Duitsland niet noemenswaardig afwijken van die in de buurlanden, worden ze wel een stuk voorzichtiger gebracht. Ook Angela Merkel refereerde in haar tv-toespraak aan haar DDR-achtergrond. ‘Voor iemand als ik, voor wie reis- en bewegingsvrijheid zwaarbevochten rechten waren, kunnen dergelijke beperkingen alleen bij absolute noodzaak worden gerechtvaardigd.’

Ook Spiegel-columnist Sacha Lobo schreef een kritisch essay over het maatschappelijke klimaat dat hij door de vrijheidsbeperkingen ziet ontstaan. Hij maakt zich zorgen over wat hij ‘de paniek van de rede’ noemt, ‘de publieke woede dat andere mensen minder verstandig handelen dan jij’.

Kloven vergroot

Lobo wil de ernst van de pandemie op geen enkele manier bagatelliseren, schrijft hij, maar vindt dat burgers en politici moeten voorkomen dat de coronacrisis toch al bestaande kloven in de samenleving vergroot: tussen oorspronkelijke bewoner en immigrant, tussen arm en rijk. ‘In een met wc-papier volgestouwde villa met negen kamers is het makkelijker binnenblijven dan als alleenstaande moeder in een eenkamerflat.’ Ook Lobo vreest dat zo’n klimaat niet zomaar zal verdwijnen als de grootste dreiging voorbij is.

Het zijn, tegen de achtergrond van meer dan 10 duizend doden, ongemakkelijke overwegingen, samen te vatten in één vraag: haalt de coronapandemie uiteindelijk vooral het positieve of het negatieve in de mens naar boven?

Beide, zegt Richard Sennett. De beroemde, 77-jarige Amerikaanse socioloog gaf een telefonisch interview aan de Berlijnse krant Der Tagesspiegel. ‘Wij mensen zijn tegenstrijdig’, aldus Sennett. Paniek en solidariteit, egoïsme en menselijkheid, ze kunnen hand in hand gaan. Sociaal gedrag en moraal bestaan niet in hun puurste vorm. Dit is ook te zien bij soldaten in oorlog. Onder vuur zijn ze vaak tegelijkertijd egoïstisch en behulpzaam.’

Met Sennett in het achterhoofd is het mogelijk om, kijkend naar dezelfde gebeurtenissen van de afgelopen week, een minder dystopisch perspectief te schetsen. In landen waar miljoenen burgers en politici, een enkele verstokte twistzaaier uitgezonderd, in staat zijn zo eensgezind te improviseren in een noodsituatie – in zulke landen kan het ook na corona goed komen. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden