Zorg is als een koekoeksjong: ze eet alles op als niemand iets doet

Dat de zorg anders moet worden georganiseerd, daaraan twijfelt niemand meer. Maar welke scenario's zijn er?

Nederland staat voor een waterscheiding. Er moeten fundamentele keuzen worden gemaakt in de organisatie van de zorg. Gebeurt er niets, dan gaat in 2040 een derde van het nationaal inkomen op aan zorgkosten. Nu is dat een achtste.

De keuze om te veranderen is aan de politiek. Laten politici alles bij het oude, dan stijgen de belastingen sterk en dat is slecht voor de economie en de werkgelegenheid. Worden de stijgende zorgkosten niet op de belastingbetaler verhaald, dan wordt zorg meer en meer het koekoeksjong op de begroting dat uitgaven aan bijvoorbeeld onderwijs,uitkeringen en defensie opeet.

Niet alleen de stijgende kosten nopen tot herbezinning. Nederlanders zijn gemiddeld steeds hoger opgeleid, worden mondiger en willen zelf beslissen welke zorg zij krijgen. Tegelijk neemt de kennis over de kwaliteit van zorg toe. Die trends versterken elkaar. Ze leiden ertoe dat de uniforme zorg, die grotendeels door zorgverzekeringen worden gedekt, niet meer van deze tijd is.

Nederland zorgland moet dus gaan schuiven. Maar welke kant op? Er zijn vier mogelijke richtingen, stelt het Centraal Planbureau (CPB) in het rapport Toekomst voor de zorg - Tussen keuze en solidariteit, dat donderdag aan minister Edith Schippers (VVD) van Volksgezondheid is aangeboden.

Twee woorden staan in de zorg centraal, stelt het CPB: zorgsolidariteit en risicosolidariteit. Bij het eerste gaat het om de vraag of zorg voor iedereen gelijk moet zijn of naar individuele keuze. Bij risicosolidariteit is het ene uiterste dat de zorgconsument alles zelf betaalt of, aan de andere kant, de verzekeraar. Kruis die twee assen en je hebt vier 'zorgwerelden'. Nederland zit nu 'rechtsonder' met hoge risicosolidariteit én hoge zorgsolidariteit. Wat verandert in de zorg als Nederland naar een van die werelden zou willen verhuizen?

Scenario 1 Meer collectief en meer verzekerd

In deze zorgwereld worden de twee kenmerken van het Nederlandse zorgstelsel versterkt: nóg minder individueel toegesneden en nóg steviger verzekerd. Zorg, dat is 'ziekenhuiszorg' en langdurige zorg, vooral ouderenzorg, bijvoorbeeld in verpleeghuizen. Voor het eerste is de verplichte basisverzekering tegen ziektekosten. Voor langdurige zorg bestaat de volksverzekering AWBZ.

Door de zorgpremie en het eigen risico inkomensafhankelijk te maken, kan de solidariteit verder worden versterkt. Wie veel verdient, betaalt meer premie en heeft een hoger eigen risico dan iemand met een laag inkomen. Na het oproer in de VVD rondom de inkomensafhankelijke premie is dit scenario onwaarschijnlijk geworden. Wel wil het VVD-PvdA-kabinet het eigen risico inkomensafhankelijk maken. Nu is dat 350 euro voor iedereen.

scenario 2 Consument gaat meer zelf betalen

In deze 'zorgwereld', linksonder in de grafiek, blijft het verzekeringspakket min of meer ongewijzigd. Maar patiënten betalen zelf een deel van de ziekenhuisrekening of van een ingreep. In Zwitserland is die eigen betaling zo'n 10 procent van de kosten van een operatie. In deze wereld hoort ook 'zorgsparen', waarbij burgers zelf sparen voor zorg op hun oude dag of de waarde van hun huis gebruiken voor het inkopen van zorg. Maar dat is volgens het CPB geen oplossing. 'Vijf jaar verpleeghuiszorg kost grofweg 300 duizend euro. 5 procent van de mensen heeft die zorg later nodig, verreweg de meeste mensen dus niet. Dergelijke grote bedragen moet je dan verzekeren, zeker voor de personen met lagere inkomens.'

scenario 3 Zorg wordt meer op maat

Nederland kan ook de richting inslaan naar meer keuzevrijheid in de geleverde zorg, rechtsboven in de grafiek. De ouderenzorg wordt dan een vangnetvoorziening waarbij burgers zichzelf kunnen bijverzekeren of uit spaargeld extra zorg financieren. In de ouderenzorg beweegt Nederland zich in deze richting door bijvoorbeeld het wonen niet meer tot zorg te rekenen. Ouderen huren een kamer in een tehuis en krijgen daarvoor eventueel huursubsidie. 'Wie veel zorg wil, neemt een ruimer verzekeringspakket en betaalt meer,'zegt Casper van Ewijk, onderdirecteur van het CPB.

scenario 4 Meer zelf betalen en meer keuze op maat

Hier draait het om individuele keuzevrijheid in zorg, in verzekeringen en eigen verantwoordelijkheid. Dat 'Amerikaanse model', linksboven in de grafiek, staat haaks op de collectieve regelingen in Nederland. Een groot manco is dat de verzekeringsmarkt volgens het CPB 'faalt' door de veelheid aan verzekeringen, zeker in de ouderenzorg. De markt faalt omdat verzekeringen die voor kleine groepen of zelfs individueel zijn toegesneden, duur zijn, daardoor 'onbetaalbaar' en zo hun doel voorbijschieten: verzekeren is bijna net zo duur als zelf de kosten dragen. De markt werkt niet. 'Dan is overheidsingrijpen zinvol met collectieve regelingen.'

Overigens schuiven de VS met de introductie van 'Obamacare' - een rudimentaire vorm van de basisverzekering tegen ziektekosten - juist naar Nederland toe.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden