Zondeval van de Duitse arts

Het Charité-universiteitsziekenhuis in het hart van Berlijn heeft een roemrijke geschiedenis. Loop tussen de monumentale gebouwen en je stuit op borstbeelden van Nobelprijswinnaars....

Fascinerend - voor de sterken van maag - is de verzameling preparaten op sterk water, van hersens met tumoren tot monsterlijk misvormde embryo's. Het oord getuigt van een tijd dat Duitse wetenschappers en Berlijn wereldwijd voorop liepen.

Maar de Duitse trots houdt op bij de tijdelijke tentoonstelling die er vorige week werd geopend: foto's, documenten en voorwerpen die getuigen van de experimenten die artsen uitvoerden op gevangenen in de concentratiekampen.

Bijvoorbeeld de poging vast te stellen of sulfonamide hielp tegen wondgangreen, een van de grote doodsoorzaken van de Duitse soldaten aan het oostfront. Hiertoe werden bij 74 Poolse verzetsstrijdsters in Ravensbrück wonden aan het been toegebracht en kunstmatig geïnfecteerd.

De helft van de proefpersonen kreeg sulfonamide, die overigens niet bleek te werken. De vrouwen leden helse pijnen. Sommigen gingen dood, anderen hielden aan het experiment zware littekens over, lichamelijk en geestelijk.

Het beruchtst zijn de experimenten met jeugdige tweelingen van Josef Mengele, een van de kampartsen in Auschwitz. Hij vergeleek de pijngevoeligheid van tweelingen door ze zonder narcose te opereren, infecteerde ze met ziektekiemen of doodde ze gelijktijdig om hun organen te kunnen vergelijken. Met deze onderzoeksresultaten wilde de ambitieuze arts na de oorlog carrière maken als geneticus.

Ook in zijn vrije tijd was Mengele nog op het perron van Auschwitz te vinden, 'Zwillinge raus!' roepend. Zijn proefpersonen gaf hij chocola en haarbanden en hij reed ze rond door het kamp in zijn auto. Maar later doodde hij ze zonder scrupules. Volgens een arts-gevangene uit Auschwitz was hij geen sadist. 'Hij merkte de pijn helemaal niet op. De gevangenen waren voor hem cavia's of ratten, voor wiens zielenleven niemand zich interesseert.'

De meeste betrokken artsen waren hooggekwalificeerde wetenschappers uit hetzelfde Duitse medisch establishment dat internationaal zoveel aanzien had genoten. Ambitieuze onderzoekers, die meestal zonder gewetensbezwaren van de gelegenheid gebruik maakten die de SS-moordfabriek in de kampen hun bood.

Het is een dramatische zondeval, die symbool staat voor de eeuwig kwellende vraag hoe een hoogontwikkeld volk in staat was tot een barbaarse massamoord. De schok erover zit diep in Duitsland. Dat blijkt alleen al uit de keuze van de tentoonstellingsmakers voor een enorme herdenkingsruimte, groter dan de tentoonstelling zelf.

Op de muur prijken de namen van de slachtoffers (slechts een kwart kon worden geïdentificeerd) en een strenge tekst: 'De Duitse geneeskunde is met het oog op deze misdaden verplicht zich te bekennen tot het falen van haar professie (...) en zich in haar denken en handelen op een ethiek vast te leggen die op het welzijn van het individu gericht is.'

Hoogleraar medische geschiedenis Rolf Winau, die 's avonds de begeleidende voordrachtenreeks opende in de zaal waar eens Virchow zijn colleges gaf, zet de misdaden met een grimmige en verontwaardigde toonzetting op een rij: eerst de verwijdering van eenderde van de artsen wegens hun joodse afkomst, toen de sterilisatie van erfelijk zieken, de euthanasie op meer dan honderdduizend zwakzinnigen, toen de onderzoeken in de kampen, waaronder een naar castratie-apparaten voor joden.

De individuele ethiek van de artsen was vervangen door een volksethiek, stelt Winau, gericht op de toekomst van het Germaanse ras. Geen van de artsen heeft geprotesteerd en veel deelnemers aan de kleinere experimenten konden tot in de jaren tachtig hun beroep uitoefenen. Bij het artsenproces in Neurenberg in 1946-47 kwam slechts 'het topje van de ijsberg' boven water. De slachtoffers werden bovendien lang niet schadeloos gesteld.

De Duitsers van nu zijn zich zo bewust van deze schande, dat ze van de weeromstuit het nazi-misbruik als maatstaf hanteren bij alle bio-ethische discussies van het moderne tijdperk. In Duitsland gelden veel meer taboes dan in Nederland of Groot-Brittannië, of het nu gaat om stamcellenonderzoek of euthanasie.

Terwijl de Nederlandse artsen voorstanders zijn van euthanasiewetgeving, liepen de Duitse artsen voorop bij de veroordeling van de Nederlandse euthanasiewet, zich expliciet beroepend op de ontsporing van hun voorgangers. Ook Winau heeft geprobeerd zijn Nederlandse collega's te overtuigen van hun dwaalweg. 'Ik wil de Nederlanders er graag voor bewaren onze ervaring te herhalen', zegt hij, zonder enig onderscheid te maken tussen gedwongen en vrijwillige euthanasie.

Des te opmerkelijker is de tamelijk laconieke houding van Winau als het gaat om het gebruik van de onderzoeksresultaten van de concentratiekamp-experimenten. Zo is Raschers vaststelling bij welke ondertemperatuur een mens overlijdt, volgens hem in de Duitse handboeken terechtgekomen zonder vermelding van de wijze waarop het onderzoek plaatsvond. 'Kennis wordt niet onwaar doordat zij op onmenselijke wijze gewonnen is', zegt Winau.

Het ethische debat hierover begon meteen na de oorlog. Daarbij stonden degenen die gebruik van de onderzoeksresultaten absoluut wilden verbieden, tegenover anderen die vonden dat de slachtoffers bij gebruik van de gegevens tenminste niet helemaal vergeefs waren gestorven.

De geallieerde militairen trokken zich intussen weinig van de ethische kwestie aan. Ze interneerden de Duitse onderzoekers en dwongen hen alles op te schrijven wat ze wisten. De Amerikaanse marine was bijvoorbeeld zeer geïnteresseerd in de Duitse onderdruk- en onderkoelingsonderzoeken. Maar de soms pseudo-wetenschappelijke mensenexperimenten leverden al met al te weinig op om een rol te spelen in de wetenschappelijke ontwikkeling.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden