Zonder zappende man gaat 't ook

Er is een matriarchaat in opkomst. In snel tempo groeit het aantal gezinnen waarin de vader ontbreekt. De moderne alleenstaande moeder is níet zielig....

Wie zo nu en dan eens een glossy openslaat, kan het niet zijn ontgaan dat er in de wereld van de zelfbewuste jonge vrouw sprake is van een trend. Filmdiva's en popsterren staan stralend op de foto met hun allerliefste: een blakende baby of koddige peuter. De vader ontbreekt. Die is er niet, of was er maar eventjes. Het blad Elle rept opgetogen van het 'Madonna-model': 'Een baby, niet met mr Right, maar met mr. Right now.'

Madonna ontlokte zeven jaar geleden een kindje aan haar fitnesstrainer, sterren als Janet Jackson en Liz Hurley volgden haar voorbeeld. En ook zij hadden hun voorgangsters. Mia Farrow, die in haar eentje een rits kinderen kreeg en adopteerde. En, lang geleden al, Josephine Baker. Women power anno 2003: niet alleen zelf je geld verdienen, maar ook in je eentje een gezin stichten.

Waar beroemde vrouwen de toon zetten, volgen vroeg of laat de gewone stervelingen. Toch is het leven van veel alleenstaande moeders in Nederland verre van glamourous. In deprimerende krantenberichten over uitzichtloze armoede en torenhoge huurschuld zijn zíj het steevast die dit lot treft. Maar het beeld verschuift. Moeders die alleen leven met hun kinderen zitten niet meer per definitie in de bijstand: bijna veertig procent van hen heeft een baan, een verdubbeling in tien jaar (bron CBS). En omdat hun aantal snel toeneemt - één op de zes gezinnen is nu een eenoudergezin; 27 procent van de kinderen wordt buiten het huwelijk geboren - wordt de moeder alleen langzamerhand een geaccepteerd verschijnsel.

Moderne alleenstaande moeders zijn niet zielig. Zij zijn trots op hun gezin, en op hun zelfstandigheid. Het standaardbeeld van de jammerlijk verlaten, met dubbeltjes schuivende bijstandsmoeder is achterhaald. 'Als ik op een zonnige dag met mijn zoontje over de gracht loop', zegt Saskia IJland (29), moeder van Lucas (bijna 1), 'dan denk ik: hè, ik heb het toch goed voor elkaar. Misschien had ik me mijn leven anders voorgesteld, maar dit is ook oké.'

'Die positieve indruk verbaast me niet', zegt Jan Latten, sociaal-demograaf bij het Centraal Bureau voor de Statistiek en projectleider van een onderzoek naar gezinsvorming. 'De toename van het aantal buitenechtelijke kinderen en het aantal alleenstaanden zagen we vooral onder hoogopgeleide, economisch zelfstandige vrouwen. Hun aantal zal nog groter worden. Zij hebben niet per se een partner nodig voor materiële zekerheid, maar puur voor de emoties. Met man moet het leuker zijn dan zonder. ''Het zit op de bank en het zapt'' is niet langer voldoende. Maar dat maakt die relaties wel breekbaar.'

Het ideaal, zegt Latten, is nog altijd een duurzame relatie. 'Maar wie nu opgroeit, weet dat een levenslange liefde een illusie kan zijn. Je maakte een keuze, en als die de verkeerde blijkt te zijn, kies je opnieuw. Velen hebben niet langer uitzicht op het paradijs . Die moeten het in dít leven leuk hebben, hier en nu.'

Filmsterren zijn volgens Latten een rolmodel, maar ook de Surinaamse en Antilliaanse moeders in Nederland, van wie velen in hun eentje hun kinderen grootbrengen. 'Het ''Caribische patroon'' wordt populair.' 'Een trend?' Esther Vroom (37, muziekdocent) moet er een beetje om lachen. 'Nou, in heel veel culturen hebben vrouwen generaties lang kinderen alleen opgevoed.' Esther, dochter van een Surinaamse vader en een Nederlandse moeder, vindt het niet uitzonderlijk dat zij alleen haar twee zonen, Yoran (11) en Yariv (8) grootbrengt. 'Deze situatie past bij me. Ik ben altijd zelfstandig geweest, ook financieel. We hebben het goed met z'n drieën.' Zij past haar werk zo veel mogelijk aan het ritme van de kinderen aan. 'Ik ben degene die kinderen wilde. Hoe ik mijn tijd indeel, is niet hun probleem. Maar ze zijn eraan gewend dat hier in huis muziek wordt gemaakt, ze spelen zelf ook een instrument.'

Esthers kinderen werden geboren uit een relatie, maar toen ze zwanger was van haar tweede kind verliet ze haar vriend. 'Ik dacht: als ik het in de praktijk toch alleen moet doen, doe ik het liever echt alleen. Een partner is leuk als hij een positieve bijdrage levert. Zo niet, dan kost hij me extra energie.' Haar kinderen hebben ervoor gekozen hun vader niet meer te zien. 'Het werd frustrerend om steeds af te wachten of hij wel of niet kwam opdagen. Die beslissing heeft hier thuis een enorme rust gebracht.'

Tess, de twaalfjarige dochter van Eva (47, manager in de volkshuisvesting) ziet haar vader wel regelmatig, in elk geval één keer per week. 'Zwanger zijn is poëzie, een kind hebben is proza', zegt Eva. 'Ik was al snel uit de droom dat haar vader en ik de zorg eerlijk zouden verdelen. We waren voortdurend aan het onderhandelen.' Eva woonde niet samen met haar vriend toen Tess werd geboren, en zij waren dat ook niet van plan. Beiden hadden jarenlang hun eigen leven ingericht en dat beviel goed. 'Maar gek genoeg duwde mijn vriend mij na haar geboorte al snel in de verzorgende rol. Die van Moeder. En dat terwijl ik de voornaamste kostwinner was.' Toen Tess drie was, gingen ze uit elkaar.

Toch is het belangrijk, vindt Eva, dat een kind een moeder én een vader heeft. 'Zo'n één-op-één-relatie kan benauwend zijn. Je zit dicht op elkaars lip. En je krijgt al gauw een gebrek aan hiërarchie: als jij dit mag, denkt het kind, dan mag ik dát. Ik zeg vaak tegen Tess: denk erom, ik ben je moeder, niet je vriendin. Een derde kan dan een buffer zijn.' Als zij een stabiele relatie had gehad, denkt Eva, had zij best meer kinderen willen hebben. 'Een stuk of zes', grijnst ze. 'Maar het punt is: ik geloof niet meer zo erg in steady relaties.'

Voor Hannah (40, voormalig taaldocent) was de aanwezigheid van een vader geen must. Integendeel, zij koos welbewust voor een groot gezin, zónder man. Inmiddels heeft zij zeven kinderen, van wie de oudste dertien is en de jongste bijna één. Zij en haar kinderen weten niet wie de vaders zijn; de kinderen zijn verwekt via anonieme donoren, nadat zij eerst vergeefs gezocht had naar een niet-anonieme donor. 'Ongelooflijk hè?', zegt Hannah, 'dat ze toch allemaal zo leuk zijn.'

Hannah is zich er scherp van bewust dat ze een uitzondering is. Op het schoolplein, bij een kindervoorstelling. Mensen kijken nogal eens vreemd op, als ze met zijn allen ergens binnenwandelen. 'Dat', zegt ze, 'is de hoge prijs die ik betaal voor mijn keuze. Het is niet makkelijk om het idee te hebben dat er altijd óver je wordt gepraat, en niet mét je.'

Toch zou Hannah geen ander leven willen. 'Ik heb mijn droom waargemaakt. Als ik vroeger in bed lag en mijmerde over later, zag ik zó'n gezin voor me. Ik wilde geen relatie. Ik leef voor mijn kinderen. Al mijn tijd en energie zijn voor hen. Ik hoef geen ''kwaliteitstijd'' vrij te maken voor een vriend, dat scheelt.'

De verantwoordelijkheid is niet loodzwaar, vindt ze. 'Organisatorisch is het ingewikkeld, maar daar wen je aan. Laatst vroeg een jongetje van acht mij: ''Zeker wel zwaar, hè, al die kinderen in je eentje?'' Dat verzint zo'n kind niet zelf. Er is veel structuur hier in huis; mijn kinderen zijn zeer zelfstandig. Ik merk dat ik ieder kind op zichzelf kan beschouwen. Als ik over één van hen praat, dan zie ik ook alleen dát kind. Ze ontwikkelen zich allemaal verschillend, dat is erg leuk om te zien.'

Saskia IJland had ook een droom toen ze een jong meisje was. 'Iets met een groot huis, een labrador en een Volvo. Vreselijk cliché!,' lacht ze. Nu woont ze alleen, met Lucas. 'Het grappige is,' zegt ze, 'dat dit leven eigenlijk óók goed bij me past.' Lucas' vader is piloot en woont in Italië. Saskia, die stewardess is, ontmoette hem op haar werk, vijf jaar geleden.

'Hij was toen getrouwd, en had net een zoontje. Maar ja, we werden verliefd.' Na vier jaar werd Saskia zwanger. 'Ik zei tegen mijn vriend: ''Ik weet niet wat jíj doet, maar ik ga voor dit kind zorgen.''' Na Lucas' geboorte volgde een moeilijke tijd. Maandenlang zag ze haar vriend niet. 'Op een gegeven moment heeft hij zijn vrouw alles verteld. Nu is hij bezig met scheiden. Af en toe komt hij een paar dagen hier, en dan is het heel gezellig.'

Nee, het was geen ideaal begin voor Lucas, vindt Saskia. 'Maar ik heb nergens spijt van. Ik werk nu parttime, en dat is goed te combineren met de zorg voor Lucas, die als ik vlieg een paar dagen bij een oppasmoeder is. Het is ontzettend leuk om een kind te hebben.'

Dat is ook de conclusie van Marinka (34, grafisch ontwerper). Het gaat goed met haar en haar dochtertje Johanna (4), en daar is ze trots op. 'Je bedenkt het niet zo van tevoren, maar het heeft goed uitgepakt.' Marinka werd zwanger van haar Portugese vriend toen ze enkele jaren in Lissabon woonden. De relatie liep stuk, en zij keerde met Johanna terug naar Nederland.

'Belangrijk is dat ik alles goed heb kunnen regelen. Ik ben bewust drie dagen gaan werken, omdat ik zoveel mogelijk bij Johanna wilde zijn. Ik vond meteen een crèche, en ik heb veel steun van familie en vrienden. Natuurlijk, ik heb veel minder geld te besteden dan vroeger, en meer kosten, maar dit leven is bepaald niet slechter.' Af en toe spreekt Johanna haar vader. 'Ik leer haar Portugese woordjes zodat ze met haar vader kan praten. Ik vind het belangrijk dat ze contact met hem houdt en weet waar ze vandaan komt.'

Onderzoeker Jan Latten ontwaart voorzichtig 'een beweging richting matriarchaat'. De tendens is zichtbaar. Moeders zullen steeds meer economisch zelfstandig worden. De kinderopvang zal uitbreiden, waarmee de staat deels de rol van de ontbrekende partner op zich neemt. Bij een scheiding worden de kinderen nog altijd vaker aan de moeder dan aan de vader toegewezen. 'Je kunt zeggen: als je nu 37 bent, zonder partner, met baan, en je wilt een kind, wat zijn dan nog de belemmeringen?'

Kinderen als enige blijvende factor in hun leven, en niet een partner, dat is voor veel alleenstaande moeders geen beklemmend perspectief. Eva heeft sinds kort een nieuwe vriend, die zelf ook twee kinderen heeft. 'Heerlijk hoor, die verliefdheid, al die aandacht. Het gaat goed, maar het zal nog niet meevallen om twee gezinnen aaneen te smeden. En ik moet er niet aan denken dat hier straks iemand op de bank zit die vraagt: ''Waar ga je heen? En waarom?'''

Esther Vroom zegt aarzelend: 'Als ik iemand zou tegenkomen met wie ik het heel goed kan vinden, tja, misschien. Maar dan moeten mijn kinderen dat ook zien zitten.' Saskia IJland wil nog niet nadenken over de toekomst. 'Soms sta ik met de telefoon in mijn hand om hem te bellen. Dan regent het, Lucas huilt, en ik denk: jij moet híer zijn! Maar ik bel nooit.'

En Hannah? Zij weet het zeker: er komt geen partner in huis. 'Ik mis hooguit wel eens iemand die even iets overneemt. De ramen zemen of zo. Of met een paar kinderen naar de speeltuin gaan. Maar dat is geen reden om een relatie aan te gaan. Mijn kinderen zijn geweldig, zij zijn de parels op mijn kroon. Ik wil veel delen met anderen. Maar niet mijn kinderen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden