Zonder smartphone dreigt sociaal isolement voor kinderen

In Den Haag krijgen kinderen uit armere gezinnen er daarom een in bruikleen

Schoolagenda, geodriehoek, passer, boeken, schriften - generaties lang waren dat dé essentialia die brugklassers aanschaften bij de Schoolcampus van de V&D.  Anno 2017 is ook een smartphone onmisbaar, maar voor veel arme gezinnen is dat apparaat een al te hoge kostenpost.

Anastasia Dekker (links, 13) en Ayasolange Hamarasheed (12) bekijken hun nieuwe smartphone. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Dankzij Anastasia Dekker (13) en Ayasolange Hamarasheed (12) krijgen ruim duizend Haagse brugklassers maandag op hun eerste schooldag gratis een smartphone in bruikleen. 'Hoi, er zitten ook oortjes bij. Dat is geweldig!', zegt Anastasia. Ze haalt de waterdichte telefoon uit het doosje dat ze zojuist heeft gekregen van staatssecretaris Jetta Klijnsma (Sociale Zaken). 'Mooi hoor!', beaamt Aya. 'Ik was eigenlijk helemaal vergeten dat we dit hadden voorgesteld.'

De twee hadden in tussentijd al een telefoon van hun ouders gekregen en zelf gaan ze inmiddels naar de tweede klas. Maar omdat ze het idee hebben bedacht, krijgen zij de eerste exemplaren. Dik twee jaar geleden, toen ze nog op de basisschool zaten, waren ze uitgenodigd bij de Haagse wethouder Rabin Baldewsingh en de Stichting Leergeld, een organisatie die kinderen helpt van gezinnen met een laag inkomen. Hoe kunnen we die groep het beste helpen, was de vraag.

'We hadden het bijvoorbeeld over zwemles voor buitenlandse kinderen', herinnert Anastasia zich. 'Maar we hebben ook gezegd dat een smartphone heel belangrijk is. Dat je bijvoorbeeld kan bellen als je met je fiets in de gracht bent gereden. En dat je contact kan houden met school en je klasgenoten.'

Aanvankelijk waren de wethouder en Leergeld niet overtuigd. Maar bij een enquête onder honderden kinderen ('Wat zou je doen als je één dag de koning van Den Haag was?') werd de smartphone opnieuw geregeld genoemd. Zo raakten de gemeente en Leergeld overtuigd van nut en noodzaak.

'Tegenwoordig hebben scholieren samen groepsapps en de school communiceert digitaal over roosterwijzigingen en cijferlijsten', zegt Anita Schwab van Stichting Leergeld. 'Zonder telefoon mis je al die praktische informatie. Daardoor kan je in een sociaal isolement raken.'

Zo maken honderden scholen gebruik van Magister, een website en app die leerlingen en ouders actuele informatie geeft. Squla is een populair online oefenprogramma voor kinderen op de basisschool - ook als app beschikbaar. 'Rijke ouders kopen die app voor hun kinderen', zegt Schwab. 'Wij kunnen hem gelukkig met een fikse korting aanbieden.'

Anastasia Dekker (links, 13) en Ayasolange Hamarasheed (12) bekijken hun nieuwe smartphone. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Mediatheek

Anastasia kan zich een schooldag zonder smartphone niet voorstellen. 'Wij gebruiken op school bijvoorbeeld Kahoot. Dan kan de leraar quizvragen maken over de lesstof.' Wie ze het snelste goed beantwoordt, heeft gewonnen. Als je dan thuis geen computer of smartphone hebt, moet je naar de mediatheek of een vriendin. Dat is niet handig.'

Maar zo'n telefoon kan ook afleiden, weet Aya. 'Als je een irritante klas hebt, krijg je wel duizend berichtjes op een dag. Als ik huiswerk maak, moet de telefoon uit.' Zelf is ze, zo geeft ze toe, verslingerd aan het spelletje Sims. 'Maar omdat die spelletjes zo leuk zijn, ben je wel extra zuinig op je telefoon.'

De gratis smartphone voor brugklassers is een primeur voor de Haagse afdeling van Leergeld. Twintig jaar geleden is die organisatie begonnen met het financieel mogelijk maken van activiteiten als sport, cultuur of scouting. Uitgangspunt is dat je samen dingen kunt doen met vriendjes en klasgenoten, ook als je het niet breed hebt thuis. Leergeld, met bijna honderd lokale stichtingen, stelt ook (tweedehands) computers en laptops ter beschikking.

Deze zomer kregen ouders van 1.679 aanstaande brugklasleerlingen in Den Haag het aanbod voor de telefoon. Het gaat om de gezinnen met een Ooievaarspas. Die pas geeft inwoners met een laag inkomen korting op allerlei activiteiten op het gebied van sport, cultuur, contributie, lidmaatschap en entree.

'Inmiddels hebben we 1.057 aanvragen voor de telefoon gekregen', zegt Anita Schwab. 'De kinderen krijgen het apparaat in bruikleen en betalen een bescheiden abonnementsgeld. Bellen naar het buitenland en betaalde sms-diensten zijn geblokkeerd.'

Er is ongeveer anderhalve ton met het project gemoeid. T-Mobile en Samsung geven een forse korting op abonnement en apparaat. De telefoons betaalt Den Haag uit een potje dat de gemeente krijgt van het ministerie van Sociale Zaken. Sinds vorig jaar is er landelijk 100 miljoen structureel extra beschikbaar voor kinderen uit arme gezinnen.

Staatssecretaris Jetta Klijnsma juicht het Haagse initiatief toe, zegt ze als ze de eerste toestellen aan Aya en Anastasia geeft. 'Ik roep alle gemeenten in Nederland op dit mooie voorbeeld volgen.'

Zes tips voor ouders van kinderen met een smartphone

Prille pubers zijn (nog) niet in staat om weerstand te bieden aan de eindeloze mogelijkheden die zo'n zalige smartphone biedt, zeggen deskundigen. Kind aan de smartphone? Maak meteen afspraken over het gebruik. En wees een moreel kompas.

1. Geen telefoon aan tafel (of wel, maar dat is dan een keuze). Wel zo leuk als er in elk geval op één moment van de dag sociale interactie is tussen de gezinsleden. Doe het desnoods ludiek: wel appen is verplicht hardop voorlezen.

2. Maak afspraken over de telefoon rondom bedtijd. Bij voorkeur: hij blijft beneden aan de lader. Desnoods: vanaf een bepaalde tijd alleen op vliegtuigstand. Kinderen tussen de 12 en 15 jaar kunnen zich vrijwel niet aan de groepsdruk van het eindeloze sociale verkeer onttrekken. Gaat de WhatsApp-Snapchat-Instagram-YouTube-stroom tot diep in de avond of nacht door, dan wil je puber meedoen. Niet tiranesk regels opleggen, maar uitleggen waarom de regel bestaat. 'Ze reageren misschien opstandig, uiteindelijk zijn ze ook blij met regels', zegt deskundige Justine Pardoen. 'Ze kunnen dat zelfs richting vrienden gebruiken. Ik app niet meer na negen uur 's avonds want dat mag niet van mijn ouders.'

3. Maak afspraken over telefoons tijdens het huiswerk maken. Samenwerken kan leuk en nuttig zijn, maar oplichtende schermen met berichtjes schaden de concentratie. Havo- en vwo-leerlingen maken iets vaker zelfstandig 'nuttig' gebruik van hun telefoon dan vmbo'ers, zo blijkt uit een studie van Mediawijzer en Kennisnet. Ouders kunnen hierin een rol spelen. 'Dat kun je als ouder uitleggen', zegt Peter Nikken. 'Dat je een agenda kunt bijhouden in de telefoon, het schoolrooster kan bekijken of over huiswerk kan overleggen via WhatsApp.'

4. Het verkeer en telefoongebruik gaan niet samen. Simpel. Leg dat uit.

5. Praat met je kinderen over mediawijsheid. Uiteenlopend van sexting (het versturen van erotische foto's), anonieme verzoeken, digitale identiteit en pesten tot fotorechten, taggen, privacy, nepnieuws, heftige filmpjes ('niet verbieden, over praten') of hoe grote bedrijven als Google of Facebook hun geld verdienen. Praat ook over vloggen, lang niet iedereen wordt vanzelf een bekende Nederlander.

Volgens Pardoen valt er nog wel een wereld te winnen, op het gebied van mediawijsheid. 'Scholen geven relatief weinig les in hierin. Ze pronken met tablets en lessen programmeren, maar als je vraagstukken over privacy, databases en dergelijke onbesproken laat, zijn kinderen nog altijd digitale analfabeten als ze van school komen.'

6. Brugklassers hebben vaak nog amper besef van geld, dus houd hun uitgaven in de gaten om te voorkomen dat ze ineens voor 800 euro aan apps hebben gekocht. 'De meeste jongeren hebben een abonnement. Kijk of ze niet over hun limiet gaan en als dat wel gebeurt, leg uit hoe dat komt. Kijk er samen naar, je hoeft als ouder ook niet alles te weten en begrijpen', zegt Nikken. Maak je kind bewust van de waarde van geld door concreet te maken wat ze zoal kunnen aanschaffen van hun zakgeld.

7. Het valt Pardoen op dat veel ouders van jonge pubers het gevoel hebben dat hun ouderrol vanaf een jaar of dertien sterk teruggedrongen wordt tot 'voeden en kleren wassen'. 'Ze willen niet meer met me praten, zeggen ouders. Dat lijkt misschien zo, maar het is een misvatting volgens Pardoen.

Juist voor jonge pubers zijn ouders een onmisbaar moreel kompas, vindt zij. 'Niet opvoeden via preken en controlevragen maar echte gesprekken voeren met je kinderen. Ook over het gebruik van mobiele telefoons, vriendschappen, altijd in contact staan. Vragen stellen waarop je zelf de antwoorden ook niet per se hebt, filosoferen met je kind.'

Ianthe Sahadat

Deze tips zijn opgesteld met de hulp van Justine Pardoen, specialist mediaopvoeding bij Bureau Jeugd & Media en Peter Nikken, bijzonder hoogleraar mediaopvoeding (Erasmus Universiteit in Rotterdam), lector Jeugd en Media (Hogeschool Windesheim) en als onderzoeker mediaopvoeding werkzaam bij het Nederlands Jeugd Insitituut. Voor meer tips zie: mediaopvoeding.nl, mediawijsheid.nl, mijnkindonline.nl, helpwanted.nl of de Toolbox Mediaopvoeding op nji.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.