'Zonder Polen was communisme in Oost-Europa nooit gevallen'

Reagan en Gorbatsjov mogen een grote rol hebben gespeeld bij de val van het IJzeren Gordijn, Polen zette de cruciale eerste stap, zeggen Poolse oud-hoofdrolspelers 25 jaar na dato.

WARSCHAU - Stanislaw Ciosek (75) wil het niet met zoveel woorden zeggen, maar eigenlijk laat hij er weinig misverstanden over bestaan: als hij en zijn partijgenoten er niet waren geweest, dan zou Oost-Europa op de dag van vandaag nog communistisch zijn. 'Nee, die mogelijkheid mag je niet uitsluiten', vertelt hij. 'Kijk maar naar China. Daar houdt het communisme nog altijd stand.'


Ciosek, een oud-apparatsjik die zich vandaag de dag bezighoudt met de bevordering van de handelsbetrekkingen met Rusland, zit aan zijn bureau in een deelgemeente van Warschau. Niets herinnert nog aan zijn communistische verleden. Aan de muren hangen historische kaarten.


'Om een systeem te veranderen', legt hij uit, 'is er meer nodig dan liefde voor de democratie. Daarvoor heb je de steun van de andere kant nodig.'


En die kwam van Ciosek, aan het eind van de jaren tachtig een van de rijzende sterren was van de Poolse Verenigde Arbeiderspartij (PZPR), zoals de communistische partij toen heette. De voorbije decennia was hij gestaag opgeklommen in de partijhiërarchie, tot hij in december 1988 lid werd van het Politbureau, het hoogste partijorgaan. Kortom, als het regime had standgehouden, had Ciosek nog ver kunnen komen.


Maar daar zag het niet naar uit op het eind van de jaren tachtig, vertelt de betrokkene. Aan het eind van de jaren tachtig zat Polen economisch aan de grond. Om pijnlijke hervormingen door te voeren, hadden de communisten de steun van de democratischgezinde oppositie nodig. Die kregen ze na een zogenaamde ronde-tafel-conferentie. Na twee maanden van onderhandelingen werd in april 1989 een historisch akkoord bereikt. De vrije vakbond Solidariteit werd gelegaliseerd en het land werd een democratiseringsproces in het vooruitzicht gesteld. Bij de parlementsverkiezingen van 4 juni 1989 zou de oppositie mogen meedingen naar bijna de helft van de zetels.


Hun bijdrage aan het democratiseringsproces zou er later voor zorgen dat de Poolse communisten er na de val van het communisme beter vanaf kwamen dan hun kameraden in de rest van het Oostblok. Tot een afrekening met het voormalige regime kwam het nooit in Polen, integendeel. Veel hoge partijfunctionarissen zouden na de val van het communisme nog volop carrière maken.


Maar vlak na de verkiezingen waren de communisten duidelijk minder te spreken over hun beslissing. Samen met hun bondgenoten leden ze een verpletterende nederlaag. Met de charismatische vakbondsleider Lech Walesa als boegbeeld sleepte Solidariteit op één na alle beschikbare zetels in de wacht. Zonder een aanpassing van de kieswet zouden de meeste communisten niet eens het parlement hebben gehaald.


In het communistische kamp werd de uitslag als een tragedie onthaald. Met reden: zoals de volgende maanden zou blijken, luidden de verkiezingen het definitieve einde in van het communisme. Een maand later zou Polen als eerste Oostblokland een niet-communistische premier krijgen. Het Poolse voorbeeld werkte aanstekelijk. Nog voor het jaar om was, was overal in Centraal-Europa het communisme gevallen.


Zelfs voor hervormers als Ciosek, die niet eens verkozen was, was de uitslag te veel van het goede. Een dag na de verkiezingen deed hij in het Politbureau een wanhopige oproep om het communisme te redden.


Maar een kwart eeuw later kan hij zich daar naar eigen zeggen nog weinig van herinneren. 'Ja', zegt hij, 'we verloren, maar eigenlijk had de uitslag weinig belang.' Volgens Ciosek, die na de val van het communisme ambassadeur zou worden in Moskou, was het sowieso de bedoeling dat het communisme zou vallen. Dat de verkiezingsuitslag de zaken versnelde, maakte hem weinig uit. Hij noemt zichzelf een democraat in hart en nieren, die voor het hervormingsproces zijn leven riskeerde. Je wist maar nooit hoe er in Moskou op het democratiseringsproces gereageerd zou worden.


Het is een opvatting die populair is bij alle Poolse postcommunisten. Naar aanleiding van de recente dood van oud-partijleider Wojciech Jaruzelski, op de dag van de Europese verkiezingen, verklaarde Leszek Miller van de postcommunistische SLD dat de Polen hun democratische vrijheden aan hem te danken hadden.


Maar met de historische werkelijkheid heeft ze weinig gemeen. De Poolse historici zijn het er over eens dat de communisten er tot aan de verkiezingen van 4 juni niet aan dachten om de macht af te staan.


Dat het toch zover kon komen, had behalve met de populariteit van Solidariteit met buitenlandse factoren te maken. Met de Amerikaanse president Ronald Reagan, die met zijn wapenwedloop de Sovjet-Unie naar de rand van de economische afgrond bracht, en natuurlijk met Michail Gorbatsjov, die met zijn politiek van glasnost (openheid) het democratiseringsproces mogelijk maakte. De voorbije jaren had hij zijn communistische bondgenoten in het Oostblok herhaaldelijk te verstaan te geven dat ze niet meer op steun van Moskou moesten rekenen. Nog na de verkiezingen van begin juni riep de Sovjet-leider Jaruzelski telefonisch op om de uitslag te respecteren.


Die interventie zou Gorbatsjov in Polen een standbeeld moeten opleveren, maar dat is niet het geval. Ook in het kamp van de voormalige oppositie wordt beklemtoond dat de val van het communisme eerst en vooral een Poolse aangelegenheid was.


Henryk Wujec, in 1989 een van de tenoren van Solidariteit, heeft nooit geloofd in de goede bedoelingen van de communisten. In tegenstelling tot Ciosek schrijft hij de val van het systeem volledig op rekening van Solidariteit. Door de samenwerking tussen arbeiders en intelligentsia had die volgens Wujec (73) de sleutel tot succes in handen.


Maar op één punt moet de huidige raadgever van president Bronislaw Komorowski zijn vroegere tegenstanders gelijkgeven. Net als Ciosek twijfelt Wujec er aan of het communisme zonder Polen zou gevallen zijn. 'Goed dat Reagan en Gorbatsjov er waren', vertelt hij vanuit zijn bureau in het presidentieel paleis, 'maar iemand moest het goede voorbeeld geven en dat waren wij.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden