Zonder plan schiet carbid minder lekker

Tot dusver was het in leven houden van Nederlandse tradities een fluitje van een cent: je versierde een wagen en liep er zingend in een optocht achteraan. Tegenwoordig dien je er beleidsmatig bij te denken. Dankzij een Unesco-verdrag en het 'erfgoedzorgplan'.

CULEMBORG - Een erfgoedzorgplan? Dat woord heeft een nare klank, vindt hoogleraar Bernard Stolte, die als vrijwilliger jaarlijks de viering organiseert van Gronings Ontzet. 'Een zorgplan, dat doet denken aan een patiënt.'


Maar hij kan er niet onderuit. Ruim drie eeuwen lang was het genoeg om Gronings Ontzet - waarin de Martinistad de overwinning herdenkt op de bisschop van Münster in 1672 - gewoon te vieren. Anno 2014 stelt zo'n traditie pas iets voor met een heus erfgoedzorgplan, goedgekeurd in Den Haag.


Het erfgoedzorgplan, twee jaar geleden bedacht in Den Haag, houdt traditionele organisaties in Nederland in de greep. Dat bleek zaterdag in Culemborg tijdens een bijeenkomst van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Immaterieel Erfgoed (VIE). Het VIE houdt zich bezig met de uitvoering van een Unesco-verdrag dat tradities erkent als 'immaterieel erfgoed'.


'Het erfgoedzorgplan', zegt VIE-directeur Ineke Strouken, 'dat is een manier van dénken.'


Haar ruim honderd toehoorders - veelal mannen met grijze hoofden - knikken instemmend. Dit zijn vrijwilligers van organisaties als het Staphorster Stipwerk, het Eelder Bloemencorso, de paardenmarkt in Vianen en het Gilde van Vrijwillige Molenaars.


Nu zijn ze 'proefkonijnen', zegt Strouken. Zomaar een markt of corso organiseren, dat is niet meer van nu. Pioniers, dat zijn ze. Pioniers in de wereld van het erfgoedzorgplan. Het VIE ontvangt jaarlijks bijna een half miljoen euro subsidie voor het veiligstellen van immaterieel erfgoed.


Op een grasveld buiten het conferentiecentrum klinkt een oorverdovende knal, gevolgd door een voetbal die wegschiet. Daverend applaus. Carbidschieten is officieel als vijftigste traditie erkend als immaterieel erfgoed in Nederland, de eerste stap voor voordracht op de Unesco-lijst. Anders gezegd: het erfgoedzorgplan van de Stichting Carbidschieten Drenthe is goedgekeurd.


Is zo'n plan meer dan alleen een bureaucratische horde? Wel volgens Strouken. 'Het gaat erom dat je nadenkt over de vraag: waarom wil een volgende generatie jouw traditie overnemen?' Dit behoedt sommige ambachten, zoals blikslaan op de Nederlandse Antillen, zelfs voor uitsterven, denkt ze. Een erfgoedzorgplan kan ook heel praktisch zijn. Bij carbidschieten, waarbij elk jaar gewonden vallen, was er aandacht voor een praktisch probleem: hoe waarborg je de veiligheid?


Het schrijven van een erfgoedzorgplan, dat moet je leren, vertelt Frans Jansen van de Kortebaandraverij Stompwijk. Al ruim een eeuw is deze paardenrace het jaarlijkse hoogtepunt in zijn dorp vlak bij Den Haag. Vorig jaar won het paard van zijn vrouw, en bij de gedachte daaraan tuit hij nog zijn lippen van plezier.


Jansen is in zijn familie al de zesde generatie die in het bestuur zit. Maar hij is de eerste die zich vorig jaar het hoofd brak over een erfgoedzorgplan. Het gaat erom, zegt hij, dat je 'beleidsmatig denkt'. Vragen beantwoordt als: wat zijn de bedreigingen voor onze traditie? Omdat dit nogal ver afstaat van de kortebaandraverij, verzorgt het VIE cursussen voor vrijwilligers.


De kortebaandraverij is in Nederland inmiddels erkend als immaterieel erfgoed. Jansen, trots: 'Ik heb goed opgelet bij de cursus.'


Het begrip 'immaterieel erfgoed' is een jaar of tien geleden bedacht in de binnenlanden van Afrika. Daar hebben ze geen tempels en steden die geschikt zijn voor plaatsing op de beroemde Unesco-werelderfgoedlijst, dus vroeg de inheemse bevolking: mogen we misschien een traditie voordragen? Zang, dans, een spelletje? Het nieuwe Unesco-verdrag voor immaterieel erfgoed dat zo ontstond, is uitgegroeid tot rage. Inmiddels doen circa 150 landen mee, Nederland vanaf 2012.


Het staat organisaties als de Hoornse Kermis, het Nationaal Jenevermuseum en de Federatie van Schuttersgilden Noord-Brabant natuurlijk vrij om geen erfgoedzorgplan te schrijven. Maar dan is erkenning van de traditie ook onmogelijk, zowel in Nederland als internationaal.


'Bij al die formulieren dacht ik wel: oef', zegt Teun Luijendijk, organisator van het fruitcorso in Tiel. Hij is de tweede generatie die in het corsobestuur zit. Tientallen jaren lang was het voldoende om gewoon elke keer weer een optocht met corsowagens te verzorgen. Maar in 2013 besloten ze in Tiel om erkenning aan te vragen en kwam er dus een erfgoedzorgplan.


Gaat dat inhoudelijk ergens over? Toch wel, vindt Luijendijk. 'Wij organiseren elk jaar alleen maar weer een corso. Maar de clubs vergrijzen. Nu werden we gedwongen om na te denken: hoe betrek je jongeren erbij?' Hij wijst naar een stalen frame, bekleed met papier-maché. Het is de jongerenwagen van het fruitcorso, gemaakt voor en door de jeugd. Een idee dat opkwam dankzij het erfgoedzorgplan.


In Tiel hopen ze op de volgende stap: plaatsing op de Unesco-lijst. Komend najaar maakt minister Bussemaker (Cultuur, PvdA) bekend of zij voor het eerst een Nederlandse traditie voordraagt. Met meer dan honderd deelnemende landen is de concurrentie groot. Mogelijk moeten Nederlandse tradities het voorlopig doen met een goedgekeurd erfgoedzorgplan.


Ondanks de rare naam loont dat de moeite, overweegt Benard Stolte, organisator van het Gronings Ontzet. 'Het is een brevet van erkenning. Straks kun je tegen bestuurders zeggen: zoals u weet, staan wij op de lijst van immaterieel erfgoed. Dat onderhandelt toch net even anders.'

Top-25 immaterieel erfgoed in Nederland

1 Bloemencorso Zundert


2 Boxmeerse Vaart


3 Sint Maartenviering in Utrecht


4 Krulbollen in Zeeuws-Vlaanderen


5 Driekoningenzingen in Midden-Brabant


6 Draaksteken in Beesel


7 Frieshoutsnijwerk in De Knipe


8 Bloemencorso Eelde


9 Ambachtelijk klompen maken


10 Papierknipkunst


11 Sjaasbergergank in Valkenburg


12 Ambacht van molenaar


13 Bloemencorso Vollenhove


14 Brabantsedag in Heeze


15 Prijsdansen in Nieuw-Vossemeer


16 Valkerij


17 Hindelooper cultuur


18 Schoonrijden op de schaats


19 Ambacht van diamantbewerker


20 Fruitcorso Tiel


21 Bloemencorso Valkenswaard


22 Paardenmarkt Vianen


23 Jas de Keistamper in Boxtel


24 Papierscheppen in Utrecht


25 Staphorster stipwerk

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden