Zonder overkoepelend thema is deze campagne (vooralsnog) bloedstollend saai

Nog maar elf dagen te gaan en nog steeds zijn de campagneteams zoekende. Want het blijft onduidelijk wat de kiezer wil en waar deze verkiezingen over gaan. Het grote compromis van een brede coalitie dreigt.

Lijsttrekkers Jesse Klaver, Emile Roemer en Sylvana Simons voeren campagne op een ROC voor het BNN-VARA-programma De Stembus van Tim Hofman. Beeld anp

Mark Rutte schuift zondag aan voor zijn eerste televisiedebat in Carré, Geert Wilders heeft zijn campagne hervat met kibbeling en bier in Volendam en de andere lijsttrekkers zullen de komende elf dagen nóg vaker aantreden voor interviews en onderlinge debatten. De verrassende wending kan nog komen, maar vooralsnog reageren de kiezers stoïcijns op het verkiezingsgeweld. Grote verschuivingen blijven uit.

Wat is er aan de hand? Op achtergrondbasis willen enkele medewerkers van de campagneteams wel toegeven dat ze nog zoekende zijn. Waar gaan deze verkiezingen over? Wat wil de kiezer? De onderzoeken bieden tot dusver weinig houvast voor de partijen. Als er al eens een sprongetje in de peilingen wordt gemaakt, komt er een paar dagen later weer een andere peiling waarin het tegenovergestelde gebeurt.

'Vreemde campagne'

Wat is er aan de hand? Op achtergrondbasis willen enkele medewerkers van de campagneteams wel toegeven dat ze nog zoekende zijn. Waar gaan deze verkiezingen over? Wat wil de kiezer? De onderzoeken bieden tot dusver weinig houvast voor de partijen. Als er al eens een sprongetje in de peilingen wordt gemaakt, komt er een paar dagen later weer een andere peiling waarin het tegenovergestelde gebeurt.

Er zijn meerdere verklaringen te horen voor deze 'vreemde campagne'. Bij de vorige verkiezingen was het brandpunt van meet af aan duidelijk: hoe gaan we de economische crisis bestrijden? Nu schiet het debat meer kanten op, van de zorg naar immigratie en identiteit en dan weer terug naar de arbeidsmarkt of de discussie over voltooid leven. Elke partij speelt zijn eigen refrein.

De inhoudelijke twijfel valt samen met een zeker defaitisme over de politieke toekomst. Een brede coalitie van vier of vijf partijen is nu al bijna een voldongen feit, vooral omdat er anders geen meerderheid in de Eerste Kamer is. Na deze verkiezingsstrijd gloort het grote compromis van een grote coalitie. De partijen weten het, de kiezers ook.

(Tekst gaat verder onder video)

Premier Mark Rutte ging vrijdag op bezoek bij televisieprogramma Koffietijd. Beeld anp

Klassieke tweestrijd ontbreekt

Het gebrek aan een linkse leider maakt de campagne nog richtinglozer. Zonder klassieke strijd tussen links en rechts is er vooralsnog geen consolidatie. In 2012 trok Diederik Samsom in de laatste weken de linkse kiezers naar zich toe en Rutte de rechtse. Die trend was op dit moment van de campagne - 11 dagen voor verkiezingen - al zichtbaar. Nu geen spoor.

Inmiddels lijkt alleen de PvdA nog te geloven in zo'n ouderwetse consolidatiestrijd. Lodewijk Asscher presenteert zich als de degelijke bestuurder die 'de rokende puinhopen' opruimde en de komende vier jaar een alternatief voor Rutte kan zijn. Deze week kwam hij opeens met harde verwijten over het CDA, omdat die oppositiepartij geen verantwoordelijkheid zou hebben genomen.

Die gouvernementele koers is kwetsbaarder dan ooit. Overwinningen van de PvdA verliepen in het verleden volgens hetzelfde stramien: eerst de leider op links worden en dan tijdens de campagne opschuiven naar het midden. Asscher spreekt inmiddels middengroepen aan, bijvoorbeeld door te pleiten voor een streng immigratiebeleid, maar zijn linkerflank is poreus. Linkse kiezers stappen over naar GroenLinks en ook de SP rammelt nog aan de poorten.

De campagnedynamiek werkt ook nog eens tegen Asscher. De PvdA is een kleine partij in de peilingen en zonder confrontatie blijkt het moeilijk om aandacht te krijgen. Asscher heeft inmiddels de publiciteit gehaald met sneren richting Wilders ('surft op een golf van angst'), Rutte ('slap aftreksel van een populist'), Klaver ('tikje arrogant') en Buma ('grote bek'). De PvdA-leider heeft niet meer de luxe om kalm boven de partijen te blijven, maar het komt zijn geloofwaardigheid als verzoenende premierskandidaat niet ten goede.

Pogingen om een nieuwe variant te creëren van de oude tweestrijd verlopen moeizaam. De VVD heeft Wilders maanden geleden uitverkoren als lievelingstegenstander, maar zelfs Rutte vergeet dat gevecht soms serieus te nemen. Eerder deze week voorspelde de premier opeens dat de PVV slechts vijftien zetels gaat halen. Later sloeg hij opeens weer alarm over een mogelijke zege van Wilders en een nieuwe schok na het 'verkeerde populisme' van de Brexit en Donald Trump. Rutte: 'Ik knok ervoor dat het Nederlandse dominosteentje blijft staan.'

Noodzakelijk kwaad

De theorie is helder: in een tweestrijd tussen VVD en PVV wordt een stem op Rutte wellicht een noodzakelijk kwaad voor kiezers die Wilders geen overwinning gunnen. De praktijk is weerbarstiger: Wilders is sinds januari bezig aan een trage neergang in de peilingen, van ongeveer 31 zetels naar 25 zetels in de Peilingwijzer. Het schrikbeeld van een victorie kraaiende Wilders neemt daarmee langzaam af.

Rutte slaagt er vooralsnog dan ook niet in om kiezers bij CDA en D66 weg te trekken. De verschillen worden eerder kleiner in de peilingen. Bij CDA-lijsttrekker Sybrand Buma groeit het zelfvertrouwen en ook D66 is taaier dan verwacht. Alexander Pechtold, die het zondag bij het Carrédebat tegen de premier mag opnemen, heeft zijn partij omgevormd tot een stabiele factor die minder gevoelig lijkt voor extreme schommelingen.

Nog elf dagen te gaan en zelden stonden zoveel partijen zo dicht bij elkaar zo kort voor de verkiezingen. Het is de voorlopige tussenstand van deze campagne: nog geen grote wendingen, geen overkoepelend thema en geen allesbepalende tweestrijd. Maar zeker voor de lijsttrekkers die er van dromen de grootste te worden nog altijd spannend.

De Bumagrap is droog als woestijnzand

Verslaggever Ariejan Korteweg deed een poging om de grappen van de CDA-lijsttrekker te begrijpen. 'Buma is pathologisch in zijn humor. Waarbij het vaak de vraag is of het ook echt om grappen gaat. Geen lijsttrekker die zo slecht wordt begrepen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden