Zonder oppositie groeit extremisme

De postcommunistische PDS trekt in het voormalige Oost-Duitsland nog altijd grote groepen ouderen. Maar de partij slaagt er niet in de jeugd aan zich te binden....

Van onze correspondent

BONN

Op de lijst van de Deutsche Volksunion in Saksen-Anhalt staat een voormalig kaderlid van Honeckers SED. Het is een aanwijzing dat de stap van communisme naar fascisme in de voormalige DDR klein kan zijn. Het heeft ondermeer te maken met de vijandigheid jegens vreemden die bij de rechts-extreme DVU luid wordt aangewakkerd en bij de erven van de SED, de postcommunistische PDS, sluimerend aanwezig is.

Vertegenwoordigers van de PDS, allemaal cosmopoliet en solidair met de Derde Wereld, schreeuwen moord en brand als hen zo'n vergelijking wordt voorgehouden, zoals zondagavond de historicus en voormalige communist Christian von Ditfurth dat deed. Von Ditfurth herinnerde aan het feit dat binnen het hoofdbestuur van de PDS geen overeenstemming kan worden bereikt over een nieuwe, moderne regeling van het Duitse staatsburgerschap of een liberaler asielbeleid. Hij noemde het zeer opmerkelijk dat een zich socialistisch noemende partij wat dat betreft net zo denkt als de conservatieven van CDU en CSU.

Natuurlijk kan de PDS niet op één lijn worden gesteld met de DVU, de privé-onderneming van de Beierse uitgever en vastgoedspeculant Gerhard Frey, die zondag vanuit het niets in Saksen-Anhalt op 13 procent kwam.

De PDS doet op lokaal niveau in Oost-Duitsland uitstekend werk; zij helpt bijvoorbeeld de ouderen wegwijs door de uit West-Duitsland geïmporteerde bureaucratie, vecht tegen huizenspeculatie en voert, zoals zondagavond in Maagdenburg, onmiddellijk actie als ergens extreem-rechts dreigt.

Niettemin is de partij een verzamelplaats van vooral oudere Oost-Duitsers, die de DDR-dictatuur snel zijn vergeten en heimwee ('ostalgie') hebben naar oude tijden, toen hun land hermetisch onder een kaasstolp was verborgen en buitenlanders alleen op last van de SED als 'socialistische broeders en zusters' werden getolereerd.

Tekenend was een onderzoek vlak na de Duitse vereniging, toen Turken de laagst gewaardeerde buitenlanders werden genoemd. Er leefden tien Turken in de DDR, zodat de negatieve beoordeling nooit kon zijn gebaseerd op persoonlijke ervaring.

Nog steeds zijn er hele regio's in Oost-Duitsland waar geen buitenlander is te bekennen, waar de PDS verzekerd is van een vaste aanhang van 20 tot 40 procent, maar waar de partij niet in staat blijkt de jeugd aan zich te binden. De PDS moet het zeker wat ledental betreft, hebben van communisten op leeftijd en dreigt daarom letterlijk uit te sterven, zoals een intern rapport onlangs heeft uitgerekend.

De postcommunisten hebben bij het koesteren van de 'ostalgie' niet kunnen voorkomen dat in verschillende Oost-Duitse steden zogenoemde 'buitenlanders vrije zones' zijn ingericht door jeugdgangs, die iedereen in elkaar slaan wiens gezicht hen niet aanstaat. Bij gebrek aan buitenlanders zijn het meestal invaliden en leden van rivaliserende bendes die het slachtoffer zijn.

Bij deze gefrusteerde jongeren, die zich van vroeger nog herinneren dat vader en moeder altijd werk hadden en van wieg tot graf door de SED werden verzorgd, heeft Frey uit München toegeslagen. Personeel voor het verdelen van de huis-aan-huis propaganda kon hij niet vinden, omdat de politieke interesse bij de DVU-stemmers in Saksen-Anhalt nihil is. Vanuit Beieren stuurde Frey pamfletten naar de adressen waar zich jongeren bevinden. De adressen kreeg hij, legaal, bij de burgerlijke stand.

De propaganda was eenvoudig en bestond uit one-liners als 'Duits geld voor Duitse banen' en 'Criminele buitenlanders het land uit'. En altijd met de toevoeging: 'Protest' en een grote letter 'D' van 'Duitsland'. Op strategische plekken in het land liet hij identieke teksten plakken en door de lucht cirkelden weken lang zijn reclamevliegtuigjes. Weer eens iets anders, moeten veel jeugdige Ossi's hebben gedacht: 27 procent van de DVU-stemmers bleek jonger dan 25 jaar.

Bijna 20 procent stemde voor de PDS en 13 procent voor de DVU. In totaal heeft eenderde van de bevolking zich zondag dus afgewend van de traditioneel democratische partijen. De Groenen en de liberale FDP verdwenen onder de kiesdrempel. Het noodzaakt de SPD (35,9 procent) en CDU (22 procent) tot een 'grote coalitie', hetgeen weinig vreugde brengt: het uitschakelen van de oppositie heeft altijd geleid tot meer extremisme.

Willem Beusekamp

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden