Zonder moraal, maar met plaatjes

Het is allemáál een beetje griezelig, maar dat is ook deel van de fascinatie voor het fenomeen. De groezelige apparaatjes uit de Goelag zien er net nog akeliger uit dan het bijltje dat in Nieuw-Zeeland in gebruik is voor het zetten van een tatoeage....

Van onze verslaggeefster Karin Veraart

De versierde mens heet de tatoeage-tentoonstelling in het Teylers Museum in Haarlem. Hoofden (niet echt gesneld), armen, benen, buiken geprikschilderd, gebeiteld of bewerkt volgens het procédé van scarificatie - alhier te bewonderen, veelal op foto's, in geval van de gemummificeerde Nasca-arm (Peru) in het echt.

Aan het eind van de expositieruimte staat hij zelf, groter dan levensgroot geportretteerd: Henk Schiffmacher. Uit zijn befaamde collectie kon het museum vrij putten, nadat de tatoeagekoning zijn eigen Tattoo Museum deze zomer moest sluiten wegens gebrek aan middelen. Van de kant van het Teylers verdiepte Bert Sliggers zich in de materie; hij wilde iets doen met de negentiende-eeuwse reisjournaals die het museum bezit en waarin de prachtigste versierde mensen zijn afgebeeld.

Rondom die lijvige gen boekwerken liggen allerhande tatoeage-tools, inktbakjes, een tot een ketting aaneengeregen reeks noten (gemalen leveren ze kleurstof op) en meer zulks om de materie te verlevendigen. Zo worden bij de replica van het getatoeëerde hoofd foto's van Maori's getoond, die heden ten dage delen van hun gezicht laten tatoeren (vaak de kin) om hun identiteit te onderstrepen.

Tatoeage is van de hele wereld en van alle tijden, zegt Sliggers en daarvan is de tentoonstelling een spiegel: Birma bij binnenkomst, met schilderingen in karakteristiek vermiljoenrood; de gebieden in de Stille Zuidzee, waarvandaan het woord tatoeage (tattow) tot ons kwam. Die afbeeldingen uit het begin van de eeuw, vaak niet groter dan een poëzieplaatje, doen opvallend westers aan en lijken in niets op die van het hindoestaanse meisje ernaast, één waaraan is af te lezen dat zij haar eerste menstruatie achter de rug heeft.

Een opmerkelijke is de scarificatie-variant. Omdat inkt niet te zien zou zijn op een donkere huid, worden in Afrikaanse landen volgens een bepaald patroon wonden geslagen waarin vervolgens vuil wordt gewreven. De littekens die resteren, zijn de beoogde versiering, veelzeggend over de sociale status van de drager.

Meest verontrustend blijft toch de Rus. Hij zit op een keukenstoel, nagenoeg naakt, kaalgeschoren hoofd, zijn kin rust op zijn borst. In zijn schoot liggen de handen, als in boeien geslagen. Zijn linkerschouder is voorzien van een epaulet, juist boven zijn knie prijkt een doodshoofd met helm, en op de huid ertussenin staan de meest uiteenlopende plaatjes. Vermoedelijk heeft hij iets vreselijks op zijn kerfstok. Op de foto zijn niet al zijn tatoeages zichtbaar, maar in principe kun je eraan aflezen hoelang de gedetineerde moet zitten (zoveel jaren, zoveel geprikschilderde torens) en welke rang hij binnen deze samenleving heeft. Zo wordt een kerk, symbool van god op aarde en poort naar de hemel, alleen gedragen door de allerzwaarste criminelen. Mannen die er niet om zullen malen met welk instrument de tatoeage wordt aangebracht.

Volgens Schiffmachers theorie gaat het er hier om een eigen cultuur en kunst te koesteren onder omstandigheden waarin de mens van iedere vorm van waardigheid is beroofd. Dan zet je een plaatje met een zelfgeknutseld ding uit een ballpoint en een scheerapparaat, niet alleen op je lijf, maar ook op je melkbeker. Afblijven.

De criminele mens was te herkennen aan zijn stigmata en daarvan was de tatoeage er één, zo meenden crimineel antropologen in de vorige eeuw, onder wie Cesare Lombroso. Daarvoor al werden in de christelijke cultuur tatoeages verketterd: god had de mens geschapen naar zijn evenbeeld: zonder plaatjes op zijn lichaam. Criminelen, afvalligen, zeelieden zonder moraal, of schepsels op kermissen die op geen andere wijze in hun onderhoud konden voorzien dan door zich te laten aanschouwen om hun bodyart - eigenlijk tot een jaar of tien geleden was een tatoeage een verschijnsel aan de zelfkant van de maatschappij.

Nu is het anders. De zompige divan en de vuile naalden in een kotje in de hoerenbuurt zijn vervangen door een soort tandartsstoel en klinische omgeving. Mensen nemen een tatoeage om hun identiteit te onderstrepen, hun ultieme onafhankelijkheid of juist verwantschap met de een of andere groep. Beïnvloed door tv popmuziek of strips, gaan ze voor hun stijl: tribal, horror, fantasy of Feyenoord. Tatoeage in het Teylers, een belangrijke stap op de weg der emancipatie, de kunstvorm onthuld? Een gok blijft het wel, zeggen de makers. Het museum mikt op jongeren en liefhebbers, er is een aantal beroemde tatoëerders uitgenodigd. Maar of het keurige vaste publiek het aandurft?

De Versierde Mens, de kunst van het tatoeëren. Tot en met 19 maart te zien in het Teylers Museum, Haarlem.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden