Onze gids deze week

Zonder India en hindoeïsme geen The life of Pi

Als schrijver Yann Martel ergens enthousiast van raakt, is het van India. Zonder de intensiteit en vitaliteit van dat land geen The life of Pi, geen dieren als personages en geen keuze voor religie. Door Hans Bouman Foto's Judith Jockel

Yann Martel Beeld Judith Jockel

Hij werd wereldberoemd met zijn roman over de Indiase jongen Pi Patel, die na een schipbreuk 227 dagen op de Indische Oceaan ronddobbert in het gezelschap van een Bengaalse tijger. Het leven van Pi (Life of Pi) vertelde een spannend, magisch-realistisch avontuur. De roman werd bekroond met de Man Booker Prize en met spectaculaire special effects verfilmd door regisseur Ang Lee.

Maar Yann Martel wilde met zijn boek meer dan alleen een onderhoudend verhaal vertellen. Het leven van Pi was immers ook een allegorische weerslag van de inzichten die hij had opgedaan tijdens zijn confrontaties met andere culturen, met name de Indiase. Die inzichten kwamen neer op het verwerpen van zijn rationalistische levenshouding en het omarmen van het fenomeen religie. In Martels eigen woorden: 'Het leven is een verhaal, je kunt je eigen verhaal kiezen en een verhaal met God is een beter verhaal.'

Martel werd in Spanje geboren, als zoon van een Franssprekend echtpaar uit Quebec in Canada. Zijn vader was diplomaat, zijn moeder literair vertaler, en het gezin woonde onder meer in Costa Rica, Frankrijk, Mexico, Alaska en Canada, waar Martel in Peterborough, Ontario, filosofie studeerde.

Net als in Het leven van Pi speelt in Martels zojuist verschenen De hoge bergen van Portugal (The High Mountains of Portugal) religie een rol van betekenis. Het boek bestaat uit drie schijnbaar zeer verschillende maar op virtuoze wijze met elkaar verweven delen. In het eerste gaat de in Lissabon woonachtige Tomás, die in korte tijd zijn geliefde, kind en vader is kwijtgeraakt, op zoek naar een kruisbeeld waarop de christusfiguur verdacht veel lijkt op een chimpansee, en die volgens hem het hele christendom op zijn kop kan zetten.

Deel twee bestaat voor een groot deel uit een zowel filosofische als onderhoudende en soms hilarische monoloog van een vrouw (of liever: haar geest) tegen een patholoog-anatoom. In het slotdeel kiest een Canadese senator van de ene op de andere dag voor een totaal ander leven. En vestigt zich met een chimpansee in Noord-Portugal.

In alle drie de delen is, naast religie, een hoofdrol weggelegd voor dieren. Het is Mantels handelsmerk geworden. 'Dieren, met name wilde dieren, zijn geweldige personages. Wij hebben namelijk de neiging menselijke eigenschappen op ze te projecteren: de leeuw is nobel, de kat is geheimzinnig, de hyena is laf, de vos is slim... Anders dan mensen verliezen dieren nooit hun mysterieuze aantrekkingskracht. We kunnen genoeg krijgen van onze partners, maar we laten ons niet scheiden van de dieren in ons leven. We houden ze bij ons tot hun dood. Of de onze.'

CV

1963 Geboren in Salamanca, Spanje, op 25 juni

1993 The Facts Behind the Helsinki Roccamatios (verhalen)

1996 Self (roman)

2002 Het leven van Pi (Life of Pi, roman), Man Booker Prize

2004 We Ate The Children Last (verhalen)

2010 Beatrice en Vergillius (Beatrice and Virgil, roman)

2012 Verfilming Life of Pi door Ang Lee

2012 101 Letters to a Prime Minister (reeks kritische brieven aan de voormalige Canadese premier Peter S. Beagle)

2015 De hoge bergen van Portugal (The High Mountains of Portugal, roman)

1. Boek: Dante Alleghieri: De goddelijke komedie (ca. 1308-1320)

'Mijn favoriete levende schrijver is J.M. Coetzee. Hij heeft een verbijsterend ingetogen en toch buitengewoon beeldende stijl. In De hoge bergen van Portugal gebruik ik de zogeheten historische tegenwoordige tijd. Daarbij heb ik mij laten beïnvloeden door Coetzee, die die vertelvorm onder meer heel effectief en elegant gebruikt in In ongenade. De tegenwoordig tijd biedt een intense, directe manier van vertellen. Ik heb grote bewondering voor de moed die uit Coetzees werk spreekt. Hem lezen geeft míj weer de moed meer na te streven dan louter een verhaaltje vertellen.

'Het meest indrukwekkende boek dat ik ooit heb gelezen is echter De goddelijke komedie van Dante. Dat is een perfect literair werk, waarin Dante vertelt hoe hij een reis maakt door hel, vagevuur en hemel, eerst met Vergilius als gids, later begeleid door Beatrice. Het is prachtig geschreven en vertelt een meeslepend verhaal, maar is bovenal een allegorie van de reis die de ziel maakt op weg naar God. Het was voor mij een eyeopener dat een literair werk dit op zó majestueuze wijze kan doen.

'Natuurlijk moet je, om dit werk te kunnen begrijpen, iets weten van de Italiaanse geschiedenis en van het katholicisme. Nou, daar zijn de voetnoten in de diverse uitgaven van dat boek voor. Jawel, je moet een beetje moeite doen voor De goddelijke komedie. Maar iedereen wil zich toch graag af en toe ergens in vastbijten, een uitdaging aangaan, een puzzel oplossen? Mijn eigen boek Beatrice en Vergilius is onder meer een eerbetoon aan Dantes meesterwerk.'

2. Film: Reds (1981)

'Het was geen boek dat me op een dag inspireerde zelf te gaan schrijven, maar een film. In 1981 zag ik Reds, geregisseerd door Warren Beatty die er tevens de hoofdrol in speelde. Het was geïnspireerd op Ten Days That Shook the World van de communistische journalist John Reed, die naar Rusland ging, getuige was van de Russische Revolutie en daar in 1919 een boek over schreef.

'Reed kende de Amerikaanse toneelschrijver Eugene O'Neill, die in de film werd gespeeld door Jack Nicholson. Geen sympathieke rol misschien, want O'Neill wordt hier geportretteerd als een jaloerse alcoholist, maar de jonge en charismatische Nicholson speelde geweldig een maakte grote indruk op mij.

'Na het zien van de film ging in naar huis en begon een toneelstuk te schrijven. Het resultaat was verschrikkelijk! Gaandeweg ben ik overgestapt op proza, leerde beter te formuleren wat ik feitelijk wilde zeggen en kreeg mijn eerste verhalen gepubliceerd, die uiteindelijk in boekvorm verschenen als The Facts Behind the Helsinki Roccamatios.'

'Na het zien van de film ging ik naar huis en begon een toneelstuk te schrijven' Beeld Hollandse Hoogte

3. Beeldend kunstenaar: Pablo Picasso (1881-1973)

'Als schrijver word ik soms moe van cerebrale kunst. Dan vormt beeldende kunst een bevrijdende uitweg. Picasso is mijn favoriet: de diversiteit van zijn stijl en zijn zeggingskracht hebben iets monumentaals. Ik denk daarbij niet zozeer aan zijn blauwe periode, toen hij aan het begin van de twintigste eeuw als straatarme artiest in Parijs woonde, als wel aan de periodes daarna: de roze periode, de kubistische periode, de surrealistische... Les Demoiselles d'Avignon uit 1907, dat wordt beschouwd als zijn eerste kubistische werk, is fenomenaal. Dat werk zoekt contrasten op die je toen nergens in de beeldende kunst aantrof.

'Het is verbijsterend hoeveel verschillende dingen Picasso heeft gedaan, en gedurende zo'n lange tijd. Hij was altijd in staat tot verandering. Ik wil me niet negatief uitlaten over andere kunstenaars, maar de meesten ontdekken één stijl en wijden zich daar hun hele loopbaan aan. Joan Miro bijvoorbeeld: ik houd van zijn werk, maar hij is altijd hetzelfde blijven doen.'

'Les Demoiselles d'Avignon uit 1907, dat wordt beschouwd als zijn eerste kubistische kunswerk, is fenomenaal.' Beeld Pictoright

4. Muziek: New Music

'Ik ben een groot liefhebber van Steve Reich. We noemen het type muziek dat hij componeert in Canada New Music of contemporaine klassieke muziek, maar je hoort ook wel de termen Minimal Music en Evolutive Music. Philip Glass is de bekendste vertegenwoordiger van het genre, maar persoonlijk houd ik meer van Reich en daarnaast van Terry Riley en Brian Eno.

'Een van de redenen waarom ik deze niet-lyrische muziek geweldig vind is dat ik er goed bij kan nadenken. Het is langzaam, hypnotiserend en brengt me in een weldadige, gedachten stimulerende flow. Om diezelfde reden luister ik ook graag en langdurig naar de stilte. Luisterend naar de stilte zie ik achter elkaar verhalen voorbijtrekken. Ik woon in Saskatoon in de provincie Saskatchewan, te midden van de Canadese prairies, en daar heerst doorgaans een weldadige rust.'

5. Historische gebeurtenis: Holocaust

'Als Canadees ben ik een totale buitenstaander wat de Holocaust betreft, maar ik ben altijd bijzonder geïnteresseerd geweest in dit macabere hoofdstuk in de geschiedenis. Anders dan oorlogen, die natuurlijk ook gruwelijk zijn, was dit een totale anomalie. We begrijpen het verschijnsel oorlog, omdat we als kind ruzies hadden met vriendjes, met broers en zussen. Als volwassenen kennen we echtscheidingen. We weten wat vijandschap is.

'Maar in de Holocaust vermoordden we onze vrienden. Mensen die naast ons woonden, net als wij belasting betaalden, grote boeken voor ons schreven, onze taal spraken. Ze waren niet, in de conventionele betekenis, onze vijanden.

'Omdat dat raadsel mij al mijn hele leven intrigeert, besloot ik na het succes van Het leven van Pi te proberen er een boek over te schrijven: Beatrice en Vergilius. Er is ontzettend veel over de Holocaust geschreven, maar vrijwel altijd in de non-fictievorm. Fictie gaat voorbij de feiten. In grote fictie gebruikt de auteur zijn of haar empathische verbeeldingskracht en kan daardoor een dieper begrip van bepaalde zaken geven, een diepere waarheid presenteren. Daarnaar streefde ik in Beatrice en Vergilius.'

6. Filosoof: Voltaire (1694-1778)

'Op 1 november 1755 vond er in Lissabon een verwoestende aardbeving plaats, die vermoedelijk 30- tot 40.000 van de toenmalige 200.000 inwoners het leven kostte. Als een van de eerste denkers stelde Voltaire zich toen de vraag: hoe is het mogelijk dat een liefhebbende God dergelijk leed toestaat? Het was Allerheiligen, veel mensen zaten in de kerk en werden gedood door neervallende stukken puin terwijl ze Hem dankten en aanbaden.

'Ik las over die gebeurtenis toen ik filosofie studeerde en op mijn twintigste Portugal bezocht. Je moet voor jezelf een antwoord vinden op de vraag hoe je die gebeurtenis en het concept van een liefhebbende God kunt verenigen. Anders verlies je je geloof. Voltaire was dan ook een van de eerste atheïsten.

'Nadat ik zijn werk had gelezen ben ik een aantal jaren overtuigd atheïst en rationalist geweest. Vervolgens belandde ik op mijn 23ste in India. Die ervaring zette mij opnieuw aan het denken. In De hoge bergen van Portugal schets ik, via totaal andere personages en omstandigheden, de ontwikkeling die ik op geestelijk gebied heb doorgemaakt, van atheïsme naar religie.

'Ik heb inmiddels dus nadrukkelijk afstand genomen van de opvattingen van Voltaire, maar hij was wel van cruciaal belang in de ontwikkeling van mijn denken.'

7. Plek: India

'Ik heb veel gereisd en voel me eigenlijk overal thuis, maar twee plaatsen springen eruit. Ten eerste mijn schrijfplek, een kleine blokhut van pakweg drie bij vier meter, vlak bij mijn huis. Ik heb daar een loopband laten installeren, zodat ik kan schrijven en wandelen tegelijk. Op een goede schrijfdag wandel ik al gauw vijftien kilometer. Het is goed voor je gezondheid - zitten wordt wel het nieuwe roken genoemd - en het komt tegemoet aan mijn rusteloosheid.

'De andere plek waar ik bijzonder van heb leren houden is India. Ik ben daar driemaal geweest, heb er in totaal dertien maanden doorgebracht. Dat was een zeer intense ervaring. Ik ben verliefd geworden op India, dat tegelijk natuurlijk een in veel opzichten verschrikkelijk land is: corruptie, geweld, het kastensysteem, de manier waarop vrouwen er worden behandeld.

'Zowel in positieve als negatieve zin is India het totale leven, alles tegelijkertijd op één moment. De intensiteit en vitaliteit die er heersen zijn onvergelijkelijk. In India kwam ik voor het eerst oog in oog met religieuze manifestaties die ik niet ergerlijk of verontrustend vond. Tot dan toe associeerde ik religie met paternalisme, seksisme, antisemitisme, homofobie...

'Toen ik eind 1996 in India aankwam, was ik moe van mijn eigen rationalisme, de denkwijze die me religie had doen verwerpen. In India zag ik ineens vriendelijke en weldadige manifestaties van religie, die een andere kijk op de werkelijkheid vertegenwoordigden, een alternatief voor de materiële werkelijkheid.'

'De intensiteit en vitaliteit van India zijn onvergelijkelijk.' Beeld AFP

8. Religie: Hindoeïsme

'Ik ben in India geconfronteerd met een veelheid van religies, die elkaar bovendien hebben beïnvloed en soms bijna in elkaar lijken over te lopen. Maar terugblikkend moet in constateren dat van al die religies het hindoeïsme de meeste indruk heeft gemaakt en de meeste invloed heeft gehad op mijn denken en schrijven.

'Goden in dierengedaante spelen in het hindoeïsme een belangrijke rol: je hebt Hanuman de aap, Ganesha met zijn olifantenkop, Nandi de stier, Garuda de adelaar enzovoort. Die goden plaatsten niet alleen religie in een totaal ander, gunstiger daglicht, maar openden ook literaire perspectieven. Waar dieren en goden hand in hand gaan, zo dacht ik, zijn alle verhalen mogelijk. Om dit nieuwe inzicht beter te kunnen begrijpen, schreef ik uiteindelijk Het leven van Pi.

'Dieren zijn voor mij geweldige personages. Ze passen goed bij mijn allegorische manier van schrijven en bovendien beschikken ze over een eigenschap die volgens mij ook grote religieuze figuren als Boeddha en Jezus belichamen: ze leven in het heden. Mensen zijn dikwijls zo druk bezig het verleden te verwerken en zich zorgen te maken over de toekomst, dat het heden wegglipt tussen hun vingers.'

Yann Martel: De hoge bergen van Portugal. Uit het Engels vertaald door Marijke Versluys. Prometheus; 320 pagina's; euro 19,95.

'Goden in dierengedaante spelen in het hindoeïsme een belangrijke rol, zoals Ganesha met zijn olifantenkop' Beeld Getty Images
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.