Zonder cultuur vaart niemand wel

Cultuur is niet alleen het kernwoord uit de ondertitel, maar ook het centrale thema van de essaybundel Tijd van onbehagen van de filosoof Ad Verbrugge....

De diagnose van Verbrugge is niet nieuw: de traditionele westerse samenleving maakt al decennialang een proces van desintegratie door. Dat komt vooral tot uiting in de vervreemding van de burgers ten opzichte van het rechts-en bestuurssysteem. Ze herkennen zich er niet meer in, voelen zich er niet meer mee verbonden en, wat erger is, ze voelen zich er niet meer verantwoordelijk voor. Gemis aan geborgenheid en een gevoel van onveiligheid, dat is wat de westerse samenleving karakteriseert.

Wat nu is de diepere oorzaak van dit proces van desintegratie waardoor onze samenleving lijkt te worden getekend? Het is volgens Verbrugge het ontbreken van een samenhang scheppende cultuur. Zonder cultuur zal elke samenleving geleidelijk haar cohesie verliezen en uiteindelijk uiteenvallen. Voor zijn cultuurbegrip gaat Verbrugge te rade bij Oswald Spengler en Nietzsche: cultuur is 'de eenheid van stijl in levensuitingen als architectuur, kunst, religie, filosofie, wetenschap, recht, economie, enzovoort, alsmede de daarmee samenhangende zeden en gewoonten'.

Verbrugge betoogt dat de cultuur die aan de West-Europese maatschappij ten grondslag ligt - een vruchtbare kruisbestuiving tussen Verlichting en christendom - de afgelopen eeuw is verwaterd en verworden tot de schrale ideologie van een doorgeslagen en louter economisch gedefinieerd liberalisme. In de huidige liberalistische ideologie wordt vrijheid puur abstract, puur negatief gedefinieerd: het ontbreken van uiterlijke belemmeringen die de zelfverwerkelijking van het individu in de weg staan.

Wat die zelfverwerkelijking zou moeten inhouden blijft oningevuld. Voor die invulling zou de cultuur moeten zorgen, en dat gebeurt in onze tijd niet meer, of althans onvoldoende. We zien dat deze taak is overgenomen door de markt, die inmiddels grotendeels de inhoud van de 'zelfverwerkelijking' bepaalt: het consumeren van materi goederen en het volop 'genieten' van wat de vermaaksindustrie te bieden heeft.

Wat Tijd van onbehagen de moeite waard maakt, is dat de schrijver een poging onderneemt actuele verschijnselen, zoals de falende integratie van allochtone bevolkingsgroepen, zinloos geweld, enzovoort, onder noemer te brengen en ze te duiden als symptomen van een dieper liggende ontwikkeling. De oplossingen die hij aarzelend aandraagt - de herwaardering van het gezin en de kleinschalige sociale eenheden, de herbezinning op de zinverlenende waarde van de protestants-christelijke religie - zijn niet erg verrassend en overtuigend. Op dat punt laat Verbrugge zich eerder kennen als een CDA-ideoloog dan als een oorspronkelijk en creatief filosoof.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden