Zondebok van de War on Terror

John Walker Lindh was in 2001 vanwege zijn steun aan de Taliban de eerste Amerikaanse gevangene in Afghanistan. Hij zit twintig jaar uit. Zijn vader hoopt op gratie van president Obama, die maandag aan zijn tweede termijn begint. Frank Lindh blikt terug op ruim elf jaar geleden. 'Hij was naïef, zo simpel is het.'

De vader is niet zo eenzaam als de zoon. Maar de vader is soms behoorlijk eenzaam: daar zit hij dan, in zo'n motel langs de US 40, een snelweg die Amerika doorkruist van oost naar west. Omdat de US 41 hier ook langs komt - die gaat van noord naar zuid - en de twee wegen elkaar downtown ontmoeten, heeft Terre Haute de knusse bijnaam 'Crossroads Of America.'


Frank Lindh bezoekt deze provinciestad in Indiana elke twee maanden. Hij huurt een auto, slaapt een nachtje in het motel en brengt de volgende ochtend een bezoek van precies vier uur aan zijn zoon. Daarna maakt hij weer de zeven uur durende vlucht naar San Francisco. Frank Lindh woont een halfuurtje buiten die stad. Om er te komen moet je - mag je - de Golden Gate Bridge oversteken.


Maar nu zitten we aan een plakkerig tafeltje in de lobby van de Drury Inn in Terre Haute. Op de televisie schreeuwt een bekende beursgoeroe beleggingsadviezen. Een paar truckers laden tevreden hun bord vol met ontbijtspek. In ons hoekje zegt Frank Lindh: 'Er waren twee Johns die wij enorm bewonderden.'


Before you cross the street


Take my hand


Life is what happens to you


While you're busy making other plans


Beautiful Boy, John Lennon (1980)


'De eerste was Lennon. Marilyn was zeven maanden zwanger toen hij werd vermoord. Dit liedje gaat over zijn zoon.' En die andere John? Lindh is even stil. En zegt dan: 'Eén van de hoeders van het Amerikaanse recht, John Marshall, de langstzittende opperrechter. Ik ben zelf jurist. Toen John werd geboren, had ik net een biografie van Marshall gelezen.'


De zoon, John Walker Lindh, wordt volgende maand tweeëndertig. Hij zal opnieuw zijn verjaardag doorbrengen in het Federal Correctional Complex in Terre Haute. Bekend van Timothy McVeigh, de terrorist van Oklahoma City, die juni 2001 werd terechtgesteld in een van de grijze gebouwen aan de linkerkant van de weg. John Lindh stak die zomer de grens over van Pakistan naar Afghanistan. Dat had hij beter niet kunnen doen. Hij zit nu aan de rechterkant van de weg, in een groot gebouw van rode baksteen, een gevangenisstraf uit van twintig jaar. Bij goed gedrag kan hij in 2019 vervroegd vrijkomen.


John Walker Lindh is een product van het ene Amerika, het Amerika dat de andere helft zelden begrijpt. Geboren in Washington, de meest Democratische grote stad in het land. Zoon van, zeg maar, sushi-etende, cappuccino-slurpende Prius-rijders die naar de publieke radiozender NPR luisteren. Toen John tien jaar oud was, verhuisde het gezin-Lindh ook nog eens naar de meest verdachte plek van de meest verdachte kust: Marin County, een streek ten noorden van San Francisco.


Oud-president George Bush - de vader - omschreef Lindh na diens arrestatie als een typische 'ontspoorde hot-tubber uit Marin County', zo'n verwend joch dat de hele tijd in het verwarmde zwembad van zijn ouders ligt. De plaatselijke bevolking dwong bij Bush excuses af, maar de oud-president leek namens veel Amerikanen te spreken: zo'n jongen uit dat hippieparadijs, het kan geen toeval zijn dat juist dié met de vijand heulde. Dat vader Frank Lindh in 1999 van Johns moeder was gescheiden en uiteindelijk hertrouwde met een man, maakte het gezin nog exotischer.


John was op school een goede leerling, vertelt zijn vader. Rustig, altijd nieuwsgierig. Staakte als eerste van de drie kinderen zijn geloof in de kerstman. Keek graag naar films. Zag Malcolm X van Spike Lee, waarin de tot de islam bekeerde activist de hadj in Mekka bezocht. John wilde dat ook. Hij was twaalf.


Vier jaar later bekeerde John zich. 'De eenvoud van de islam sprak hem aan, en de authenticiteit van de Koran. Wij hebben hem katholiek opgevoed, maar als dit was wat hij wilde, waarom niet? Er bestaat een clichébeeld: die jongen is vast vervreemd van zijn ouders en toen hij zich bekeerde, ging het mis. Maar zo was het niet. Onze band bleef ijzersterk. We hebben hem met het hele gezin naar het vliegveld gebracht. Hij wilde naar Jemen om Arabisch te leren.'


'Ik vertrouw op je keus'

Dat was in 1998. Twee jaar later - John was negentien - vroeg hij toestemming vanuit Jemen naar Pakistan te reizen. 'Hij zei dat de koranscholen nergens beter waren. Ik schreef hem terug: ik vertrouw op je keus. John schreef zich toen in bij zo'n madrassa. Hij bleef ons schrijven, dolenthousiast over de cultuur, de godsdienst. We maakten ons geen zorgen.'


Dat kwam pas in het voorjaar van 2001. 'John schreef dat hij de zomerhitte wilde ontvluchten. Hij zou naar de bergen gaan. Vervolgens hoorden we zeven maanden niets van hem.' Bezorgdheid sloeg al snel om in paniek. 'Johns moeder en ik waren toen al gescheiden, maar we belden elkaar dagelijks: heb je al iets van John gehoord? Die zin moeten we die zomer honderden keren hebben uitgesproken.' Frank Lindh - die zelf bij alle moskeeën in de omgeving van San Francisco navraag had gedaan - kon zijn ex-vrouw er maar net van weerhouden om zelf in Pakistan te gaan zoeken. 'En op een dag belde Marilyn mij: iemand had John op televisie gezien.'


If my daddy could see me now


- chains around my feet


He don't understand that sometimes a man


Has got to fight for what he believes.


John Walker's Blues, Steve Earle (2002)


'Ik heb hem altijd gesteund, in alles. Maar die oversteek van Pakistan naar Afghanistan, die had hij gewoon nooit moeten maken. Ik zou hem soms wel een klap willen verkopen: waarom heb je je zó in de nesten gewerkt? Maar als ik hem spreek, zit er altijd glas tussen ons.'


Tegelijk wil Frank Lindh één ding benadrukken: op het moment dat John zich bij de Taliban aansloot, deed ook de Amerikaanse regering zaken met ze. 'Er is later geschreven alsof hij pas bij de Taliban ging na de aanslagen van 11 september. Maar dat is niet zo, hij ging al in dat voorjaar naar Afghanistan.'


Op dat moment was de Amerikaanse relatie met de Taliban tweeslachtig. Er golden nog altijd sancties, jaren eerder opgelegd door Clinton, omdat de Taliban weigerden Osama bin Laden over te dragen. Maar dat de moslimfundamentalisten zich ineens hadden toegelegd op de vernietiging van papavervelden stemde de regering-Bush zeer tevreden. De oorlog tegen terreur bestond nog niet - die tegen drugs was in volle gang. Minister van Buitenlandse Zaken Colin Powell maakte 43 miljoen dollar over aan hulporganisaties die boeren aan andere gewassen hielpen. Het was overduidelijk dat een groot deel van dat geld in handen van de Taliban zou komen. The New York Times schreef dat de regering-Bush een 'eerste, voorzichtige stap' had gezet om de Taliban-isolatie op te heffen.


John Walker Lindh interesseerde zich niet voor papaver of politiek. Hij deed wat tienduizenden moslims uit de hele wereld sinds de Sovjetinvasie in 1979 hadden gedaan: hij meldde zich voor militaire dienst in Afghanistan. Bij de Taliban dus, die 90 procent van het land in handen had. Mensenrechtenschendingen van de Taliban waren bekend, maar in het overige deel heersten de krijgsheren van de Noordelijke Alliantie, mannen als de beruchte generaal Dostum. Mensenrechtenorganisaties als Amnesty International schreven rapporten vol over hun terreur jegens gewone Afghanen. Daarin werd gesproken van massaexecuties, massaverkrachtingen en castratie.


Het beschermen van Afghaanse moslims voelde als een plicht, zei Lindh later tijdens zijn proces. Vader Frank noemt de intenties van zijn zoon 'het tegenovergestelde van terrorisme'. Een gedurfde bewering - zeker voor iemand die zich naar eigen zeggen heeft verdiept in de gruweldaden van de Taliban. 'John was impulsief, en dat was verkeerd.' Meer niet? Niet elke moslim meldt zich voor de gewapende jihad. Lindh knikt kalm, maar het is duidelijk dat hij zich ergert. Na alle verdachtmakingen van de overheid, inmiddels tien jaar geleden, voelt hij weinig voor een nieuwe inquisitie. 'Hij was naïef, zo simpel is het. John zag de wereld zwart-wit. Net zoals Amerikanen die vroeger het communisme aanhingen de gruwelen van Stalin niet wilden zien. Net als Ernest Hemingway. Die ging naar Spanje om aan de zijde van de Republikeinen, ook geen lieverdjes, tegen Franco te vechten. John nam een vergelijkbaar besluit als Hemingway.'


Nooit heeft zijn zoon met een wapen geschoten, zegt Lindh. 'John kwam terecht in een legerkamp vlak bij de frontlinie van de strijd met de Noordelijke Alliantie. Hij kreeg een geweer en twee handgranaten. Een standaarduitrusting, hij heeft ze nooit gebruikt. Osama bin Laden financierde dat kamp, zoals hij de strijd tegen de Noordelijke Alliantie nu eenmaal financierde. Tweemaal heeft John hem gezien. Hij vond hem een rare snuiter.'


En de terreurdaden waarvan Bin Laden ook vóór 11 september al werd verdacht, zoals de aanslagen op een Amerikaans marineschip en twee Amerikaanse ambassades in Afrika? Afgemeten: 'John was daar voor de goede zaak: moslims bevrijden van hun onderdrukker. Met Bin Laden hield hij zich niet bezig. Bovendien las hij geen kranten.'


Toen kwam 11 september. En daarop de Amerikaanse inval in Afghanistan.


De lange versie van John Walker Lindhs arrestatie biedt genoeg stof voor een gedramatiseerde speelfilm, 'De Slag Bij Mazar-i-Sharif', waarin de rollen ineens zijn omgedraaid en Lindh met honderden andere Taliban-gevangenen in het noorden van Afghanistan zit opgesloten in een fort van Noordelijke Alliantie-krijgsheer Dostum, met wie de Amerikanen inmiddels in zee zijn gegaan. Een CIA-agent, Mike Spann - in het fort aanwezig als ondervrager - ontdekt een landgenoot, en precies dan ontstaat er een gevangenenopstand.


In de Hollywoodversie zouden de twee Amerikanen gebroederlijk ontsnappen in de chaos, en bij de draaiende wieken van een helikopter zou John Walker Lindh, vervuld van spijt, zijn haastig opgetrommelde ouders in de armen vliegen.


Maar in het echt liep het anders: de gevangenenopstand werd gewelddadig neergeslagen, en in het tumult kwam CIA-agent Spann om het leven. Hij was het allereerste Amerikaanse slachtoffer van de oorlog in Afghanistan. Op 1 december 2001 werd John Walker Lindh de eerste gevangene: Detainee #1. De foto waarop Lindh naakt, geblinddoekt en vastgebonden op een stretcher ligt, ging de hele wereld over. Het Pentagon moest de foto vrijgeven op last van de rechter, na een verzoek van Lindhs advocatenteam. Dat beschuldigde de Amerikaanse overheid van marteling: vastgebonden op zijn stretcher was Lindh in een onverwarmde container opgesloten op een legerbasis bij Kandahar. Militairen sloegen aan de buitenkant op de container en bedreigden Lindh met de dood. Het tijdschrift Newsweek zou later memo's publiceren waarin overheidsjuristen de FBI waarschuwden voor 'ruwe verhoormethodes' zonder een advocaat in de buurt. De FBI negeerde de memo's volledig. 'Handschoenen uit', gaf Defensieminister Rumsfeld Lindhs ondervragers mee.


Als hij over de stretcherfoto spreekt, wordt het Frank Lindh te veel. Hij kijkt voorzichtig om zich heen, maar de andere aanwezigen in de hotellobby zijn nog bezig met het ontbijtbuffet. Door de tranen heen: 'Het is niet alleen die foto zelf die me raakt. Maar ook het feit dat niemand iets deed. Ze gingen gewoon hun gang. Ze hadden Bin Laden niet kunnen vinden, maar Amerika had honger, het land wilde een boef zien.'


John Walker Lindh werd voor de rechter gebracht in Alexandria, Virginia. Dat was geen toeval. Vlakbij had American Airlines-vlucht 77 zich in het Pentagon geboord. In de wijde omgeving van de rechtbank stikte het bovendien van de ambtenaren en militairen, gedroomde juryleden voor een law & order-zaak als deze. In de publieke opinie was Lindh allang veroordeeld. President Bush noemde hem een 'Al Qaida-strijder'. Defensieminister Rumsfeld verzon op een persconferentie dat Lindh was gevonden met een AK-47 in zijn hand. De New Yorkse burgemeester Giuliani speelde voor rechter: hem leek de doodstraf wel passend.


Samenzwering

Lindh werd op tien punten aangeklaagd, waaronder samenzwering met het doel Amerikaanse burgers te vermoorden en het bieden van hulp aan Al Qaida. Hij verklaarde op alle punten onschuldig te zijn. De aanklager wist inmiddels dat details over Lindhs ruwe verhoor in Afghanistan zijn zaak in de problemen konden brengen. De overheid bood een schikking aan. Lindh accepteerde. Hij werd tot twintig jaar cel veroordeeld wegens het dragen van wapens en het bieden van hulp aan de Taliban.


Have you forgotten how it felt that day?


To see your homeland under fire


And her people blown away


Have You Forgotten, Darryl Worley (2002)


Stilletjes lijkt de War on Terror uit het Amerikaanse geheugen te zijn geslopen. En al veel eerder uit het lexicon: Obama wilde al vroeg af van de term die voor de spierballentandem Bush-Blair juist twee oorlogen legitimeerde. Al in 2009 kregen de tekstschrijvers op het Pentagon de opdracht om voortaan van overseas contingency plans te spreken - overzeese beheersingsoperaties. Bij de afgelopen jaarwisseling ontbrak de oorlog in Afghanistan in alle jaaroverzichten. Die oorlog wordt tegenwoordig vooral met drones gevoerd. Alleen in een entertainmentjasje trekt de antiterreurstrijd nog de aandacht: de Bin Laden-film Zero Dark Thirty trekt volle zalen, en de tv-serie Homeland - over een Amerikaanse ex-krijgsgevangene die als terrorist terugkeert naar de VS - kreeg overal lof. 'Mijn dochter Naomi kijkt naar die serie. Maar in het begin kostte dat veel moeite. Volgens haar zijn de makers geïnspireerd door Johns verhaal.' Na de dood van Bin Laden in 2011 schreef vader Lindh een opiniestuk in The New York Times. Daarin vroeg hij president Obama om over zijn hart te strijken en John naar huis te sturen: 'Tien jaar is genoeg.'


Afgelopen zomer klaagden John Lindh en een aantal islamitische gevangenen hun gevangenisdirecteur aan, omdat die geen groepsgebed toestond. De zaak diende in Indianapolis. 'Voor het eerst in tien jaar zagen we hem buiten de gevangenis. We konden hem niet aanraken, maar hij zag ons en lachte, een emotioneel moment. Ik was ongelooflijk trots op hem. Tijdens de zitting vertelde hij alles over de islam, hij kwam met de ene Arabische term na de andere. Hij heeft onvoorstelbaar veel kennis opgedaan.'


Misschien is hij in de gevangenis wel beter af dan daarbuiten. Het is er veiliger. 'Je kunt wel suggereren dat Amerika misschien klaar is voor vergiffenis, maar dan begrijp je niet hoeveel haat de regering-Bush heeft gezaaid. Tegen één persoon, een jongen van twintig die nog niet eens was veroordeeld. En de media zijn medeschuldig. Ook de zogeheten progressieve pers. Afgelopen augustus nog, bij de rechtzaak over het groepsgebed, noemde NPR mijn zoon een 'veroordeelde terrorist die tegen Amerika vocht'. Totale nonsens! The New York Times deed een paar jaar geleden hetzelfde. Zo houden ze de mythe in stand, mensen blijven denken dat hij iets met 11 september te maken had. Elke keer schrijf ik die nieuwsorganisaties weer een brief: zeg dat nou niet, de rechter heeft zelfs hardop gezegd dat hij geen terrorist is, jullie brengen zijn leven in gevaar, iemand heeft het straks op hem gemunt. Ze schrijven nooit terug.'


Frank Lindh moet gaan. Zijn twee andere kinderen wachten in een restaurant, vooral zijn in Chicago studerende dochter ziet hij weinig. Samen gaan ze morgen naar John. Misschien moet zijn zoon maar naar Amsterdam verhuizen, zegt hij nog. 'Ik was daar in 2003, en ik vind het serieus een optie. Er wonen veel moslims bij jullie, hij kan er gemakkelijker opgaan in de menigte. Het liefst wil ik dat hij bij mij komt wonen, in Californië, aan de overkant van de straat, alle kinderen en kleinkinderen bij elkaar. Maar ik denk dat hij straks in Amerika geen leven heeft.'


Eelco Bosch van Rosenthal (1976) studeerde Amerikanistiek en was tot eind vorig jaar Amerika-correspondent van de NOS.


AMNESTIE


Alle gesprekken afgeluisterd

De Amerikaan John Walker Lindh (1981, Washington DC) werd in 2002 veroordeeld tot twintig jaar gevangenisstraf wegens steun aan de Taliban. Bij goed gedrag kan in Lindh in 2019 vrijkomen, maar vader Frank Lindh heeft de hoop hem eerder vrij te krijgen nog niet opgegeven. Volgens hem werkt de advocaat van zijn zoon aan een amnestieverzoek voor president Obama. Omdat al hun gesprekken tijdens bezoeken worden afgeluisterd en opgenomen, spreken ze nooit over zijn zaak.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden