Zombiemensen

David Claerbout, 'verpleger van beelden', geeft oude foto's een nieuw leven door er tergend trage filmwerken van te maken. In het Nederlands Fotomuseum is nu Highway Wreck te zien, over de verstarde toeschouwers van een auto-ongeluk.

Ongemerkt sluipt hij het Nederlands Fotomuseum binnen. Een bescheiden man, met kort grijs haar, een blauwe trui en rode shawl. Glamour en poeha zijn David Claerbout ten enenmale vreemd. Toch is deze Belgische kunstenaar met zijn tergend trage en monumentale filmwerken een internationaal gevierd man.


Denk bij het woord filmwerken niet aan een bioscoopfilm. 'Ik haat cinema', zegt hij in Rotterdam. 'Bioscoopfilms vind ik zonde van de tijd. Omdat alles zo gelikt is en mooi ingeblikt.' Daarbij worden in bioscoopfilms verhalen verteld en Claerbout (45) is allesbehalve een verhalenverteller. Zijn blik is esthetisch koel en analytisch. Hij verweeft bewegend beeld met fotografie en gebruikt de filmtechniek om spanning te suggereren en de tijd eindeloos uit te rekken. Maar aan het eind van het liedje gebeurt er niks, behalve in het hoofd van de kijker. Mits die de tijd neemt om te kijken. 'Wie dat niet doet, heeft bij mijn werk niks te zoeken.'


Na een groot overzicht, vijf jaar geleden in museum De Pont in Tilburg, met onder meer de beroemde slowmotionfilm Long Goodbye, waarin een vrouw trager wuift dan de kijker voor mogelijk houdt, toont het Nederlands Fotomuseum nu drie werken, waaronder zijn nieuwste Highway Wreck (2013, 35 minuten). Daarin zet Claerbout een zeventig jaar oude foto van een autowrak langs de snelweg in beweging.


Hij vond het beeld in de Staatsbibliotheek van Berlijn, waar hij in het archief van het Derde Rijk bladerde. Waarom haalde hij uit die stapel beelden juist dit tevoorschijn? 'Ik zoek bewust naar atypisch beeld. De foto's uit dat archief zijn gemaakt om de loftrompet te steken over een nieuwe snelweg, met zijn belofte van obstakelloze snelheid en moderniteit. Het fascineerde me dat in dat uitgebrande wrak, met een jonge soldaat en een paar kinderen ernaast, de beloofde vooruitgang juist abrupt tot stilstand is gekomen.'


Claerbout werkt graag met gevonden beelden. In een ver verleden was hij tekenaar en schilder, wat nog altijd zijn sporen heeft nagelaten, vooral in de schilderachtige lichtinval. 'Ik teken al vanaf mijn 8ste, was een kindgenie. Maar op mijn 23ste was het klaar. Ik was op een doodlopende weg gekomen, met alle depressies van dien.'


Op de Rijksakademie van beeldende kunsten in Amsterdam ontdekte Claerbout halverwege de jaren negentig zijn liefde voor archiefmateriaal en fotografie. 'De mensen en signalen die vanuit het verleden tot je spreken, ontroerden me. Bovendien: er is al zo veel foto- en filmmateriaal, zeker in het digitale tijdperk. Wat zou ik als kunstenaar daaraan toevoegen?'


Nu noemt hij zich 'verpleger van beelden'. Die onttrekt hij aan de vergetelheid door ze een nieuw leven te geven, een afterlife. Voor Highway Wreck heeft hij de scène van de oude foto uit elkaar gerafeld en in nieuwe beelden met uiteenlopende standpunten weer aan elkaar gezet. Langzaam glijden de stilstaande beelden in elkaar over. Soms zet een filmcamera het beeld zachtjes in beweging. Daarbij kijkt de toeschouwer de ene keer over de schouder van de brandweermannen, die op het punt van blussen staan of net zijn uitgeblust. De andere keer kijkt hij mee met de automobilisten in de file, die zijn uitgestapt om hun nieuwsgierigheid te bevredigen en naar het ongeval te kijken.


Terwijl de spanning en urgentie van de dwars over de weg geparkeerde brandweerauto's spatten, zijn alle mensen totaal verstard. Met hun blik op oneindig zijn ze bevroren in de tijd.


De making of bij de tentoonstelling laat zien hoe ingewikkeld de filmwerken van Claerbout tot stand zijn gekomen. In de studio fotografeert hij brandweermannen met tientallen camera's, om ze vervolgens met gametechniek digitaal in de weg of de berm te monteren. Niks mag actie suggereren, geen glimlach kan eraf. Zombiemensen noemt Claerbout zijn karakters, varianten van mensen, zwevend tussen leven en dood. 'Niet omdat ik zoek naar tristesse of naar de afwezigheid van leven. Ik wil blanco figuren, waarop iedereen zijn eigen gedachten kan projecteren en die de blik leiden naar dat ene punt, waar alles om draait.'


Wat je uiteindelijk ziet, na 35 minuten meegezogen te zijn in de met veel suspense uitgerekte scène? 'Dan zoomt de camera in op de jonge soldaat en de kinderen. Dan vallen hun blik en fascinatie samen met onze blik en fascinatie en vloeien verleden en heden ineen.' Met alle verwarring en ongemak van dien. Want is dat autowrak van vroeger of van daarnet? 'Misschien is het wel van nu en hebben we dat wrak in onze voortdurende drukte en haastigheid niet opgemerkt, geen hand uitgestoken om te helpen.'


Hij zegt het met enige schroom en wil geen grootheidswaan suggereren. Maar hij heeft met zijn werk wel degelijk een boodschap. 'Vluchtig kijken is de oorzaak van veel ellende en intolerantie in deze wereld. We denken dat we autonoom kijken, maar we worden voortdurend gemanipuleerd, zowel door politici als door beelden. Ik wil mijn medemensen manen om twee keer te kijken, of misschien wel 25 duizend keer, voordat je een oordeel velt.'


David Claerbout: Grijs/Grey. T/m 23/2 in Nederlands Fotomuseum Rotterdam, nederlandsfotomuseum.nl


Ontstressen


Op het International Film Festival Rotterdam draaide afgelopen week David Claerbouts korte film Travel (2013). Dit 12 minuten durende werk met 'jarentachtigkitschmuziek' is bedoeld om de kijker te ontstressen en in slaap te sussen. Doorgaans werkt Claerbout in zwart-wit, maar Travel is in kleur. Via digitaal in beweging gezette beelden en een complex helikoptershot laat Claerbout de kijker diep doordringen in een paradijselijk woud, waarna de camera uitzoomt naar een non-descript urbaan landschap. Tijd en ruimte vervagen, en na 12 minuten esoterisch beeld en geluid weet je niet meer waar je bent of wat je precies hebt gezien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden