Zolang je leeft kun je maar beter lachen

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: duivel.

Wieteke van Zeil
Hans Süss von Kulmbach Triptiek van de Rozenkrans Circa 1510; olieverf op paneel; 17.2 x 84.3 cm (middenpaneel), 22.5 x 38.5 cm (zijluiken). Beeld Uit museum Thyssen Bornemisza in Madrid
Hans Süss von Kulmbach Triptiek van de Rozenkrans Circa 1510; olieverf op paneel; 17.2 x 84.3 cm (middenpaneel), 22.5 x 38.5 cm (zijluiken).Beeld Uit museum Thyssen Bornemisza in Madrid

Eens in de zoveel tijd zie je zo'n monstertje in een museum. Zo'n sjorrend, hangend wezentje dat uit alle macht probeert zijn kant van de weegschaal naar beneden te trekken. Bij dit exemplaar hoor je er meteen zo'n Maria Sjarapova-kreet bij. Het beest doet zijn best de mensen naar de hel te krijgen, schreeuwend en vervaarlijk kijkend met die lichtstralen uit zijn ogen als Cyclops van de X-men. Hans Süss von Kulmbach - nee, die kende ik ook niet; een leerling van Albrecht Dürer uit Neurenberg - schilderde deze weegschaal, attribuut bij de aartsengel Michael op een kleurig, druk schilderij van de Rozenkrans: de Mariacirkel waarmee de gelovige zijn dagelijkse gebed ritmisch kon afwerken in vijf stadia, hier uitgebeeld door kruizen in de krans van rozen rondom Christus en de heiligen.

Komisch schouwspel

Het naakte zieltje links doet zijn uiterste best bij Michael in de gunst te vallen en mee te mogen naar de hemel, de duivel vecht het aan. Een komisch schouwspel, maar natuurlijk niet voor wie het echt geloofde. Ernaast is de hel uitgebeeld, niet zo indringend als bij Jheronimus Bosch of Rogier van der Weyden, maar toch - wanhopige mensen in een diepe vuurpoel.

Twee keer moest ik denken aan dit duiveltje, afgelopen week. Als je het komische eraf schaaft, blijft het angstwekkende over. De hel en de zuigende werking van het kwaad. De eerste keer was bij een bericht van de groep Kafranbel Syrian Revolution, een initiatief van makelaar Raed Fares (43) uit West-Syrië, die sinds 2011 geregeld foto's op social media zet van banieren met scherpe, rake teksten, altijd met datum. Ze staan eromheen, zwaaiend meestal. Vorige week, een dag na het bombardement op een ziekenhuis in Aleppo, stond er ineens een andere post op de Facebookpagina: foto's van lachende daders naast hun verminkte slachtoffers. Dit zijn selfies van alle strijdende partijen, meldde Fares erbij. Hij liet weten het niet meer uit te houden, want 'elke groep criminelen publiceert op deze manier zijn misdaden om degenen onder ons die proberen vast te houden aan menselijkheid te bekeren'. Fares noemde twee uitwegen: 1. de hele wereld verenigt zich om Assad uit te schakelen, 2. Tref ons met een kernbom en vaag ons van de wereld, zodat dit ophoudt. De wending van toon was ijzingwekkend.

null Beeld Uit museum Thyssen Bornemisza in Madrid
Beeld Uit museum Thyssen Bornemisza in Madrid

'Nein, du kannst noch arbeiten'

Drie dagen later zag ik Mordechai Podchlebnik in de getuigenfilm Shoah (1985) van Claude Lanzmann vertellen hoe hij begin 1942 door de nazi's werd gedwongen te werken in Chelmno in Polen, waar naar schatting driehonderdduizend Joden zijn vermoord: hij moest gaswagens legen en de lijken in graven leggen. Toen hij op de derde dag de lichamen van zijn vrouw en kinderen aantrof, vroeg hij de bewakers om de dood. 'Nein, du kannst noch arbeiten', was het antwoord. Hij was een van vijf mensen die er levend uit kwamen. In 1985 stierf hij.

In beide gevallen: mensen die om verlossing vragen omdat het kwaad zich onverholen heeft getoond. Het was even alsof er een gordijn aan de kant geschoven werd en de brute, onverdraaglijke werkelijkheid doordrong. De duivel die schreeuwend aan ze trekt, dieper de poel van de hel in, terwijl ze nog een beroep deden op de andere kant van de weegschaal: verlossing, als niet hier dan maar in een ongewisse dood. Alles was ineens klein om me heen.

Ik blijf het opmerkelijk vinden dat duivels in schilderijen vaak even komisch als eng zijn uitgebeeld. Podchlebnik wordt door Lanzmann in het interview gevraagd waarom hij lacht tijdens het spreken. Je kunt lachen of huilen, zegt hij. Soms lach je, soms huil je. Zolang je leeft kun je maar beter lachen.

Hans Süss von Kulmbach
Triptiek van de Rozenkrans
Circa 1510; olieverf op paneel; 17.2 x 84.3 cm (middenpaneel), 22.5 x 38.5 cm (zijluiken)
Museum Thyssen-Bornemisza Madrid
www.detailsofart.com

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden