Zoeken naar de gezonde vrucht

Het succespercentage bij IVF ligt laag. Op proef worden daarom de chromosomen van de vrucht vooraf bekeken op verborgen gebreken....

In de laboratoria van het Rotterdamse Erasmus MC en het Amsterdamse AMC wordt bestudeerd of het leven maakbaar is. Embryologen selecteren er met laser, kleurstof en speciale microscopen de embryo's die de grootste kans hebben om uit te groeien tot een gezond kind. 'Je hebt het leven letterlijk in handen', zegt prof. dr. Bart Fauser, hoofd voorplantingsgeneeskunde in het Erasmus MC.

Pré-implantatie genetische screening (PGS) is een vorm van prenataal onderzoek bij reageerbuisbevruchting. Een nieuwe techniek die sinds kort in Nederland wetenschappelijk wordt onderzocht. Mocht PGS effectief blijken, dan betekent dat, zoals Fauser zegt, weer 'een sprong voorwaarts'op een terrein dat zich in ruim twee decennia toch al spectaculair heeft ontwikkeld.

Deze maand is het 25 jaar geleden dat Louise Brown, het eerste IVF-kind, in Groot-Brittannië ter wereld kwam. Sindsdien is het arsenaal aan behandelingsmogelijkheden voor onvruchtbare stellen enorm toegenomen. Een van de redenen: chromosoomafwijkingen van het embryo. De helft van alle embryo's is kansloos, zegt embryoloog Elena Martini van het Erasmus MC. 'Een normale zwangerschap eindigt dan in een miskraam, vaak nog voordat een vrouw in de gaten had dat ze zwanger was.'

Welke embryo's verborgen gebreken hebben, is met het blote oog niet te zien, zegt klinisch embryoloog Sjoerd Repping van het AMC. PGS zou de kans op een IVF-kind kunnen vergroten. Drie dagen na de reageerbuisbevruchting, een dag voor plaatsing in de baarmoeder, wordt met een laser een gaatje gemaakt in de schil rond het embryo.

Van de acht cellen worden er een of twee verwijderd. De cellen worden bewerkt met kleurstoffen die zich aan de chromosomen hechten. Daarna kan met een speciale microscoop worden bekeken of de chromosomen, zoals het hoort, in tweetallen aanwezig zijn.

In Rotterdam worden in twee onderzoeksronden tien van de 24 chromosomen gescreend, in Amsterdam acht. Meer is technisch gezien niet mogelijk. Onderzocht worden vooral de chromosomen die bij afwijkingen geen kans op een zwangerschap geven, die leiden tot zulke ernstige aandoeningen dat een zwangerschap vroegtijdig ten einde komt of die bij afwijkingen een ernstig gehandicapt kind opleveren.

Het AMC richt zich uitsluitend op vrouwen boven de 35 jaar. De komende drie jaar krijgt de helft van hen genetische screening aangeboden, de andere helft niet. Dan moet blijken, zegt Repping, of de nieuwe techniek zo effectief is als de lovende, maar wetenschappelijk minder fraaie studies van buitenlandse privé-klinieken doen geloven. Ook de kosteneffectiviteit wordt onderzocht. 'Het zou kunnen dat vrouwen beter af zijn met een extra IVF-poging.'

In Rotterdam onderzoeken Martini en haar collega Esther Baart alleen embryo's van jongere vrouwen. Zij willen achterhalen hoe chromosoomafwijkingen in embryo's ontstaan en of de mate waarin de eierstokken worden gestimuleerd daarop van invloed is. Vrouwen krijgen voor een IVF-poging hormonen die de eierstokken aanzetten tot de productie van een groot aantal eicellen.

Doel van de Rotterdamse onderzoekers is om uiteindelijk meerlingzwangerschappen te voorkomen. Tot nu toe worden bij IVF twee embryo's in de baarmoeder geplaatst om de kans op een zwangerschap te vergroten. Daarbij speelt een rol dat zorgverzekeraars niet meer dan drie IVF-pogingen vergoeden.

Een kwart van alle vrouwen die via IVF zwanger raken, krijgt een meerling. Meerlingen worden vaker te vroeg geboren, hebben een lager geboortegewicht en een grotere kans op afwijkingen. 'Met de kosten die daarmee verband houden, kunnen we alle IVF-behandelingen betalen', aldus Fauser.

Als PGS effectief blijkt, zal in Rotterdam worden overgegaan tot het plaatsen van één chromosomaal normaal embryo per IVF-poging. Het College voor Zorgverzekeringen (CVZ) ziet het belang daarvan in en heeft voormalig minister Borst van Volksgezondheid vorig jaar geadviseerd om het maximum van drie IVFvergoedingen los te laten.

De onderzoeksgroepen zijn nu nog te klein om aan de resultaten conclusies te verbinden. Een pilotstudie in het AMC en het Groningse AZG resulteerde vorig jaar in acht doorgaande zwangerschappen bij vijftig oudere vrouwen. In Rotterdam zijn van de veertien jongere vrouwen er tot nu toe zes zwanger geraakt.

Negatieve effecten van de nieuwe techniek lijken er vooralsnog niet te zijn. Tot nu toe is gebleken dat het gat in de schil geen invloed heeft op de ontwikkeling van het embryo: dat deelt zich gewoon verder en kan zelfs na invriezing in de baarmoeder worden geplaatst.

PGS opent de deuren naar wat in de Verenigde Staten social sexing heet, erkent Repping. In het buitenland wordt de techniek soms gebruikt voor geslachtskeuze. Op de kleurendia's die embryoloog Martini laat zien, is aan de oplichtende kleuren te zien of sprake is van een jongens-of een meisjesembryo. Maar de embryoloog geeft de patiënt en de gynaecoloog slechts door of een embryo gezond is, zegt Martini. Gevaar voor geslachtskeuze (in Nederland verboden) is er dus niet, aldus Repping.

Toch heeft het ruim een jaar geduurd voordat de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek (CCMO) de ziekenhuizen toestemming gaf om de nieuwe techniek te gebruiken. In andere landen ging dat een stuk eenvoudiger, weet Repping: 'Nederland is op het gebied van kunstmatige voortplanting redelijk kritisch.'Dat is begrijpelijk, zegt Fauser. 'Wat we doen gaat ver. We grijpen in in de natuur.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden