'Zoek de confrontatie op, laat het knallen'

'Met de zoete dialoog, het beschaafd zoeken naar onze overeenkomsten, schieten we helemaal niets op'. De Zuid-Afrikaanse psychologe Myrna Lewis (65) blijft de boodschap herhalen tijdens het interview en later tijdens de masterclass die zij onlangs gaf in de Amsterdamse buurtsalon Jeltje: 'Zoek de confrontatie op, laat het knallen.'

Myrna Lewis tijdens een van haar Deep Democracy bijeenkomsten. Beeld Freek van den Bergh
Myrna Lewis tijdens een van haar Deep Democracy bijeenkomsten.Beeld Freek van den Bergh

Dat advies lijkt haaks te staan op de grote verzoeningsmars, georganiseerd door Ieder1, die zondag door Amsterdam trekt. Met een bonte stoet van 'invloeden, bekende artiesten en dansers', gaat 'jong, oud, wit, zwart, homo, hetero en gelovig Nederland haar diversiteit vieren', aldus de initiatiefnemers. Spuugzat zijn ze de heftig gepolariseerde maatschappelijke debatten over white privilege, etnisch profileren, radicaliseringen, racisme, de vluchtelingencrisis. Zij willen 'verbinden', bruggen slaan.

Laat er geen misverstand over bestaan: ook Lewis is een bruggenbouwer, riposteert de psychologe. Maar zonder de confrontatie aan te gaan zal de gewenste harmonie niet worden bereikt. Dan blijft de onderbuik broeien. Die zal op den duur weer opspelen.

'Deep democracy'

In de methode Deep Democracy, die Lewis in 1993 ontwikkelde met haar inmiddels overleden Amerikaanse echtgenoot Greg, worden participanten bewust gemaakt van hun eigen vooroordelen. Vanuit de confrontatie met het eigen ongemak kunnen verdere stappen worden gezet om onderlinge spanningen te verminderen.

Lewis geeft het voorbeeld van de humanist die geweld zondermeer veroordeelt. Hij wordt geconfronteerd met een vluchteling, die geweld moest gebruiken om zijn kinderen te beschermen. Hoe zou de humanist in een dergelijke situatie zelf hebben gehandeld? Lewis: 'Meestal ontkennen we ons eigen vermogen om een ander pijn te doen.'

Myrna Lewis en Yonathan Keren. Beeld Freek van den Bergh
Myrna Lewis en Yonathan Keren.Beeld Freek van den Bergh

De Zuid-Afrikaanse is plots populair in het gepolariseerde Europa, merkt ze. In juni trok ze door Europa om haar methode te introduceren. Overal in Europa neemt de polarisatie toe: in buurten, op het werk, in de klas.

Lewis instrueert trainers die 'Deep Democracy' in praktijk kunnen brengen. Ze benadrukt dat het om een lichtere, simpeler versie gaat van de strategie die zij ontwikkelde in de veel hectischer Zuid-Afrikaanse context.

Controversiële manifestatie Ieder1 van alle kanten bekritiseerd

Onder de noemer 'Ieder1' wordt zondag in Amsterdam de diversiteit gevierd, maar niet iedereen heeft zin in dat feestje.

Filmmaker Beri Shalmashi weigert deel te nemen aan Nederland is van Ieder1 en gaat liever de confrontatie aan.

Van Apartheidsstaat naar democratie

Die ontwierp ze destijds als het ware met het mes op de keel, toen Zuid-Afrika zich in ras tempo moest omvormen van een Apartheidstaat tot een democratie. Lewis en haar man waren uitgenodigd door het Zuid-Afrikaanse elektriciteitsbedrijf Eskom om werknemers te leren omgaan met raciale spanningen. In die tumultueuze overgangsfase moest het bedrijf blijven functioneren. Het land kon zich geen stroomuitval permitteren.

Eskom was een geheel op de Apartheidsleest geschoeid staatsbedrijf dat
een monopolie had op de elektriciteitsvoorziening. Vanwege de Job Reservation Act konden niet-blanken geen managementfuncties vervullen. Door het Bantoe-onderwijs waren de gekleurde werknemers laag, of helemaal niet opgeleid.

De Lewissen gingen aan de slag met de Nederlandse manager Piet Fahling, die aan het hoofd stond van een afdeling met 5.000 zeer diverse werknemers. 'Piet had in één klap de hiërarchie afgeschaft. Dat werkte niet, er was te veel onderlinge woede en onbegrip', vertelt Lewis. 'Onze opdracht was de mensen te laten samenwerken, zonder de oude hiërarchie te herstellen. Het werk moest doorgaan.'

Driehonderd jaar strikte segregatie uit de psyche wissen was een onmogelijke opdracht, dacht Lewis. 'Maar nietsdoen kon niet. Eskom stond voor het blok. De verhoudingen moesten gaan schuiven.'

Ze moesten aan de slag met blanken, die altijd de meesters waren geweest. Met zwarten, die gewend waren aan een dienende rol. Met kleurlingen, die een tussenpositie innamen. Met Aziatische vrouwen die niet met vreemde mannen mochten spreken. Met Zoeloe-jongeren, die vanuit de cultuur gewend waren hun mond te houden als ouderen spreken.

Lewis: 'Iedereen moest ertoe worden aangezet zich eerlijk uit te spreken. Als de minderheidsstem wordt gesmoord, wordt de kiem gelegd voor verzet, voor sabotage. Alle angsten, ook die van de blanke manager voor omgekeerd racisme, kwamen aan bod.'

De methode had succes. Vooral doordat de werknemers gedwongen waren met elkaar te blijven samenwerken. Lewis: 'Als een beslissing was genomen met een meerderheid van stemmen, zeiden we niet tegen de minderheid: het is slikken of stikken. Maar we vroegen wat nodig was om zich, voor een bepaalde periode, bij de meerderheid aan te sluiten. Bij Eskom leidde dat onder andere tot extra training en onderwijs voor minderheden.'

Na drie jaar kreeg Eskom een andere directie, die tot Lewis' grote spijt de stekker uit het project trok. Maar Deep Democracy heeft het Eskom-lot overleefd. De methode is inmiddels in 40 landen geïntroduceerd.

Dubbele standaard

De meest ervaren coach in Nederland is Yonathan Keren (39), die tien jaar geleden werd gegrepen door Lewis' aanpak en de strategie sindsdien in allerlei sectoren (bedrijven, onderwijs, gezondheidszorg, cultuur) in praktijk brengt. Keren weet hoe het voelt om bij een minderheid te horen. Hij is joods, Israëlisch, homoseksueel, acteur, zanger en achterkleinzoon van de Israëlische filosoof Martin Buber, die hij omschrijft als een 'joodse anarchist'. Al die identiteiten hebben hem gevormd.

Vorig jaar organiseerde Keren een serie Deep Democracy-conversaties over moslims in Nederland en de dubbele standaard die ze ervaren. Een daarvan ging over het Israël-Palestina conflict. Na afloop kwam een Marokkaans-Nederlands meisje naar hem toe, die uitgebreid had verteld over alle vooroordelen over moslims en Marokkanen waar zij mee te dealen heeft. Keren: 'Door de confronterende conversatie was zij zich gaan realiseren dat zij ook vooroordelen had over mij. De sessies helpen mensen meer naar zichzelf te laten kijken, in plaats van alleen maar de ander te beschuldigen.'

Een Deep-democracy conversatie, die in Amsterdam wordt gehouden. Beeld Freek van den Bergh
Een Deep-democracy conversatie, die in Amsterdam wordt gehouden.Beeld Freek van den Bergh

Samen met andere sympathisanten van Lewis' aanpak wil Keren gaan experimenteren met grotere groepen, wijkbewoners of schoolklassen. Ze zijn in gesprek met de gemeente Amsterdam om daar een instituut, The House for Deep Democracy, te vestigen, van waaruit permanent wordt gewerkt aan het verminderen van maatschappelijke spanningen.

'We blijven te veel hangen in algemeenheden', zegt Keren als 'het gesprek op poten' ( al lopend standpunten uitwisselen) over de vluchtelingencrisis in buurtsalon Jeltje al een tijdje aan de gang is. Cursisten scharen zich achter de deelnemer die een standpunt verkondigt waarmee ze het denken eens te zijn. Stellingen als 'ik ben positief, vanwege allerlei burgerinitiatieven' of 'het wordt alleen maar erger, nu er ook stromen uit Libië Europa binnenkomen', vinden Keren en Lewis, die de masterclass samen geven, te theoretisch.

Lewis: 'Het gaat erom wat jij van de vluchtelingen vindt. Het gaat om je eigen angst of schuldgevoel.' Een jonge vrouw staat op en bekent, aarzelend: 'Er zijn zoveel tegenstrijdige argumenten. Ik ben in verwarring, ik ben versteend. Ik doe helemaal niets en dat grijpt me naar de keel.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden