ANALYSE

Zodra de troepen weg zijn, stort het westerse bouwsel ineen

Afghanistan is een nieuw bewijs dat interveniëren een lastig bedrijf is. Het geloof dat vrijheid automatisch tot vrede leidt, ligt aan diggelen

Nederlandse militairen in Uruzgan. Beeld Ton Koene

Waar Nederlandse militairen het Afghaanse leger en politie trainden, hulpwerkers scholen bouwden en landbouwprojecten begonnen, rukken nu de Taliban weer op. Het is een nieuw bewijs dat interveniëren - of het nu gedreven wordt door idealisme, schuldgevoel of strategische belangen - een lastig bedrijf is.

Begin jaren negentig, na de ineenstorting van de Sovjet-Unie, leek de wereld rijp voor het zaad van de democratie, maar de ervaring van de afgelopen 25 jaar heeft geleerd dat ingrijpen vaak niet het gewenste effect heeft. Aanvankelijk hadden de idealisten de wind mee: zowel het ingrijpen in Bosnië (1995) als in Kosovo (1999) had succes. Er waren zelfs geen grondtroepen nodig om de Servische opmars te stuiten; een luchtoorlog was voldoende om de wapens te laten zwijgen.

Zelfs de neoconservatieven achter het bewind van president Bush lieten zich door deze voorbeelden inspireren, al moesten ze van humanitaire interventies niets hebben. Beide interventies lieten in ieder geval zien dat de wereld maakbaar was. Na 9/11 moest Amerika volgens hen de wereld in trekken om die veilig te maken. Als de Taliban, Al Qaida en Saddam Hussein van het toneel zouden zijn verdwenen, zouden de democratie en het gezonde verstand vanzelf de overhand krijgen in het Midden-Oosten.

Verwarrend

Na de Arabische Lente ligt het geloof dat vrijheid automatisch tot welvaart en vrede leidt, definitief aan diggelen. Syrië, Jemen en Libië zijn weggezonken in geweld. De onaangename conclusie is dat onvrijheid in die regio in de praktijk vaak meer vrede heeft gebracht.

Als er lessen kunnen worden getrokken uit de recente westerse bemoeienis met het Midden-Oosten, zijn die uiterst verwarrend. Aanhangers van de Realpolitik betogen dat het ingrijpen in Libië heeft aangetoond dat humanitaire interventies meer risico's dan voordeel opleveren: sinds de val van de Libische leider Moammar Kadhafi is het land in een chaos beland. Maar pleitbezorgers van het ingrijpen betogen dat het juist aan de nazorg ontbrak. Als het Westen de Libiërs na de val van Kadhafi had geholpen een democratie op te bouwen, was het land niet ten prooi gevallen aan rivaliserende milities. Of die aanpak zou hebben gewerkt, valt niet te bewijzen. In ieder geval zou het Westen dan troepen hebben moeten sturen om de Libische milities te ontwapenen. Kortom, ingrijpen in een wespennest.

Als het om Syrië gaat, krijgt het Westen het verwijt dat het zich afzijdig heeft gehouden en niet heeft ingegrepen om het bewind van president Assad ten val te brengen. Het gevolg is volgens de voorstanders van ingrijpen dat de pro-westerse krachten terrein hebben verloren en radicale groeperingen als Islamitische Staat de overhand hebben gekregen in grote delen van Syrië.

Dat het Westen nu met een nieuwe dreiging wordt geconfronteerd in Syrië, valt niet te ontkennen. Maar in Irak is het succes van Islamitische Staat juist het gevolg van ingrijpen door de VS en hun half mislukte pogingen tot nation building. Door Saddam Hussein ten val te brengen en de oude machtsstructuur tot op de grond af te breken, zaaiden de VS het zaad voor het oplaaien van het sektarische conflict tussen de sjiieten - nu opeens aan de macht - en de soennieten, die zich onderdrukt voelen door het nieuwe bewind in Bagdad.

Ook in Afghanistan zijn de resultaten van militair ingrijpen en bijna veertien jaar van westerse nazorg pover. Dankzij de aanwezigheid van een enorme westerse troepenmacht leek het land even de goede richting in te slaan. Om de gunst van de bevolking te winnen, vormden de geallieerden speciale 'provinciale reconstructieteams' die zich niet alleen met de veiligheid, maar ook met de opbouw bezighielden. Maar ook die idealistische constructie blijkt niet erg diepe wortels te hebben geschoten in de barre Afghaanse grond. Zodra de troepen weg zijn, stort het bouwsel ineen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.