Zoals Tarik Z. zijn er velen

Het Openbaar Ministerie eiste vandaag vier jaar cel tegen Tarik Z.. Eind januari drong hij een NOS-studio binnen. Een verwarde tiener. In de weken erna bleken er plots meer Tarik Z.'s te bestaan: een autovernieler, een messenzwaaier, een kloosterklimmer. Jong, man en verward - hoe is dat te verklaren?

Beeld Foto ANP, bewerking de Volkskrant

Hij komt om te praten over 'wereldzaken', zegt Tarik Z. (19) als hij met een nepwapen de NOS-studio binnendringt om zendtijd te eisen. Heel Nederland ziet op 29 januari live hoe hij in een net zwart pak 'in opdracht van geheime diensten' feiten naar buiten komt brengen 'die de huidige samenleving in twijfel trekken'. Maar nog voor hij zijn complottheorie uit de doeken kan doen, wordt de Delftse student door de politie op de grond gewerkt en afgevoerd.

Wat bezielde Tarik? Misschien wordt dat vandaag duidelijk, als de rechters in Lelystad zich buigen over zijn strafzaak. Het onderzoek naar zijn geestelijke toestand speelt daarin een belangrijke rol.

'Tarik is het middelpunt van een mediahype, maar het is absoluut geen uitzonderlijk geval', zegt psychiater Jeroen Zoeteman. 'Als je in de forensische psychiatrie werkt, kom je bij wijze van spreken dagelijks zes van dit soort jongens tegen. Het verschil is dat hij er bijzonder keurig uitzag en dat hij zijn onsamenhangende verhaal hield voor een draaiende camera.'

Overal verwarde personen

Juist om die reden is Tarik Z. uitgegroeid tot de personificatie van de verwarde mens. Net twee weken voor zijn arrestatie verscheen er een rapport van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum van het ministerie van Justitie over incidenten met 'verwarde personen'. Daaruit blijkt dat de gemiddelde agent een werkdag per week doende is met burgers die ze niet allemaal op een rijtje hebben. Dat worden er volgens de politie steeds meer.

Daarna was de verwarde persoon ineens overal. Een messenzwaaier (23) in Groningen. Een autovernieler (27) in Beetsterzwaag. Een kloosterbeklimmer (22) in Tilburg. Een treinduwer (28) in Rotterdam. Wat opvalt aan de verwarde personen die de media halen: het zijn net als Tarik Z. vaak jongemannen van onder de 30. Hoe komt dat?

Psychische problemen die verward gedrag kunnen veroorzaken, steken vaak voor het eerst de kop op aan het begin van de volwassenheid, zegt psychiater Annemiek Kuijer, auteur van Psychosen bij adolescenten.

'We vermoeden dat sommige mensen een genetische aanleg hebben voor psychose, die wordt getriggerd door risicovolle omgevingsfactoren. Dat kan een traumatische gebeurtenis zijn, veel blowen, stress, maar ook een gebrekkige sociale inbedding: een beperkt netwerk van vrienden en familie.'

De agenten die Tarik Z. overmeesterden in de NOS-studio.Beeld ANP

Wie genetisch kwetsbaar is voor psychische problemen, wordt juist in de adolescentieperiode op de proef gesteld, zegt Kuijer. ' Er wordt van je verwacht dat je zelfstandig gaat wonen, een opleiding afrondt, een baan vindt.'

Er lopen dus vermoedelijk meer jongeren rond met onbehandelde psychische problemen dan oudere mensen. 'Dat kan zich vertalen naar meer verwarde incidenten met jongeren', zegt Kuijer. 'Als je al één of twee keer je hoofd hebt gestoten, leer je er beter mee omgaan. Wat oudere mensen zijn vaak wat verder in het onderkennen van hun kwetsbaarheden.'

Als ze al hulp zoeken, zijn twintigers bovendien moeilijker te motiveren voor een behandeling, merkt Kuijer. 'Je hebt op die leeftijd een grote behoefte aan autonomie, het gevoel van 'ik moet het allemaal zelf kunnen'. Twintigers zijn niet zo geneigd te luisteren naar anderen die het zogenaamd beter weten.'

Spoedeisende psychiatrie

Psychiater Jeroen Zoeteman werkt op de Spoedeisende Psychiatrie Amsterdam, de dienst die verantwoordelijk is voor de eerste opvang van cliënten in acute psychische nood. Dat gaat van mensen die 's nachts de buurt bij elkaar schreeuwen met bizarre teksten en personen die huisraad uit het raam kieperen tot mensen die op een dak dreigen met suïcide. Zijn cliënten zijn net zo goed jongeren als ouderen. Maar dat juist de opvallendste verwarde acties vaak gepleegd worden door jongere mannen, vindt Zoeteman wel verklaarbaar. 'De eerste psychose in de adolescentie is vaak het meest kleurrijk, de waan is dan het meest complex qua verhaal.' Juist omdat jongeren nog niet zijn afgegleden in een psychiatrische ziektegeschiedenis, zijn ze tijdens de eerste waanervaring misschien wel het best in staat tot het plannen van een 'coherente actie', zegt Zoeteman. 'Mensen die al meerdere psychosen hebben doorgemaakt zijn vaak tot weinig meer in staat. Voor hen is boodschappen doen al een hele onderneming, laat staan dat ze een tv-studio gijzelen. Ook slik je in dat geval vaak al psychofarmaca, die maken dat je afvlakt en weinig initiatief meer neemt. In het algemeen zijn twintigers meer doenerig dan veertigers, en dat verschil zie je ook terug bij psychiatrische patiënten.'

Mannen versus vrouwen

Mannen en vrouwen reageren verschillend op psychische ziekten. Zo zijn jongemannen vaak begin 20 als ze voor het eerst een psychose krijgen, zegt Kuijer. 'Bij vrouwen begint het gemiddeld later, meer richting de 30.'

Maar ook de uitingsvorm van psychische problemen is anders. Vrouwen richten zich eerder 'naar binnen', zeggen deskundigen. Typisch vrouwelijk gedrag zijn bijvoorbeeld depressieve huilbuien, jezelf beschadigen met scherpe voorwerpen, het veelvuldig slikken van kalmeringsmiddelen.

Terwijl mannen in soortgelijke situaties eerder 'externaliseren'. Dat wil zeggen dat ze agressiever worden, sneller proberen hun problemen te onderdrukken met drugs of alcohol, en vaker criminele acties ondernemen. Kortom, gedrag waarmee je sneller de krantenkolommen haalt.

Iemand die zich ernstig zorgen maakt over de ontsporende jongemannen, is psychotherapeut Kees van der Meer. Hij behandelt al dertig jaar veel adolescenten in de ggz, eerst in een grote instelling, nu als zelfstandige. 'De problematiek neemt toe, juist bij mannen. Ik kan in Amsterdam inmiddels een stadion vullen met jonge gasten die compleet in de versukkeling lopen.'

Van der Meer schetst een profiel van het type cliënt dat geregeld tegenover hem zit in de leren leunstoel in zijn behandelkamer. 'Het zijn vaak slimme jongens. Tot aan hun eindexamen hebben ze redelijk aan de verwachtingen voldaan. Maar dan gaan ze studeren, op kamers, en verzuipen ze in de anonimiteit van zo'n grote onderwijsinstelling. Ze zijn sociaal niet handig, trekken zich terug op hun kamertje achter hun computer. Die heeft een enorme aantrekkingskracht. In het echte leven voelen dit soort jongens zich vaak een beetje het lulletje rozenwater dat nooit een vriendinnetje heeft gehad. Maar online zijn ze in het computerspel World of Warcraft de vigilant en plannen ze overvallen op een vijandelijk kamp. Daar zijn ze de held.'

Jonge vrouwen lopen volgens Van der Meer veel minder risico om op deze manier vast te lopen. 'Want vrouwen zoeken hun veiligheid in de verbinding met anderen, die zijn sociaal meestal ook veel vaardiger. Die kletsen, die slijmen als het nodig is. Vergis je niet hoe belangrijk sociale vaardigheden in de moderne maatschappij zijn geworden, in opleidingen, op het werk, in relaties. Terwijl mannen hun veiligheid eerder vinden in het knokken. En mannen zijn vaak meer doeners dan praters. Het probleem is dat in onze maatschappij de waardering voor typisch mannelijke eigenschappen is weggevaagd.'

Jong, man en verward (1)

Joost (23) hoort al zo lang als hij zich kan herinneren stemmen. 'Vroeger zag ik die stem als een soort imaginair vriendje en was het niet iets negatiefs. Maar de toon werd steeds kwaadaardiger. Nu geeft de stem me soms opdrachten om anderen pijn te doen.'

Joost, een gefingeerde naam, is een timide blonde jongen die bovengemiddeld intelligent overkomt. Zijn ouders zijn gescheiden. Tot aan het vwo-eindexamen had Joost alles redelijk onder controle. De problemen begonnen toen hij op kamers ging. 'Mijn studie ging niet goed. Niet omdat het te moeilijk was, maar omdat ik me niet kon concentreren.' Hij stopte met zijn opleiding en doet nu relatief eenvoudig ongeschoold werk.

'Het enige dat helpt om de stem in mijn hoofd rustig te krijgen, is wiet', zegt Joost. Dus blowt hij een paar keer per week. Maar de problemen werden erger. Het is al een paar keer voorgekomen dat de stem het van hem overnam en hij niet meer weet wat hij heeft gezegd. 'Tot nu toe is het bij verbale agressie gebleven. Maar ik ben bang dat er een moment komt dat ik anderen ook fysiek iets aandoe. Want ik weet dat ik dat in mij heb. Als kind was ik al agressief. Ik heb de keel van mijn broertje weleens zolang dichtgeknepen dat zijn gezicht paars aanliep.'

Eind vorig jaar zocht Joost hulp. Maar nadat hij bij een ggz-instelling zijn geschiedenis had verteld, was de conclusie dat ze hem niet konden helpen. De opeenstapeling van symptomen - stemmen, cannabismisbruik, gedragsproblematiek - kan duiden op een variatie aan diagnoses, van schizofrenie tot iets in het autistisch spectrum. 'Maar er is geen stempeltje dat de lading helemaal dekt. En dan krijgen ze een behandeling niet vergoed.'

Syriëgangers

Vorige week bleek uit een politieanalyse van dossiers van jonge Syriëgangers, merendeels man, dat een aanzienlijk deel van hen voor vertrek kampte met psychosociale problemen. Het verbaast Van der Meer niks. 'Ik kan me wel voorstellen dat een gang naar Syrië aantrekkelijk is voor jongemannen die de weg een beetje kwijt zijn. Een oorlog is behalve triest namelijk ook waanzinnig spannend, en het doel is tenminste duidelijk. Je hoeft je hoofd daar niet stuk te breken op de zin van het leven.'

In ggz-instellingen is inmiddels ruim 70 procent van de werknemers vrouw. 'Daar gebeurt hetzelfde als in het onderwijs', zegt Van der Meer. 'Onbewust wordt vrouwelijk gedrag hoger aangeslagen dan mannelijk gedrag. In therapie wordt huilen toegejuicht. Maar wie zijn stem verheft, wordt gecorrigeerd. Mannen zijn sowieso minder geneigd om hulp te zoeken. Maar als ze het al doen, haken ze door deze cultuur vaak snel af.'

Het toegenomen geregistreerde incidenten met verwarde personen wordt vaak in verband gebracht met bezuinigingen op de geestelijke gezondheidszorg. Of dat ook zo is, is nog niet onderzocht.

Complexer

Psychiater Kuijer denkt dat de verklaring complexer is. 'Misschien is de conclusie wel dat de verregaande individualisering van de maatschappij verklaart dat meer incidenten optreden. Een sociale inbedding in een groep waarmee je je identificeert, is een van de belangrijkste beschermingsfactoren tegen psychische problemen, weten we uit onderzoek. Maar je ziet juist steeds meer gebroken gezinnen en lossere familiebanden.' Die verklaring spreekt ook uit een recent rapport in opdracht van de Spoedeisende Psychiatrie Amsterdam, waarin het aantal incidenten met 'verwarde personen' per gemeente is vergeleken. Wat daarin opvalt: hoe kleiner de huishoudens in een gemeente, hoe groter het aantal incidenten met verwarde personen.

Als er niemand is om vreemde gedachten te corrigeren, zegt psychotherapeut Van der Meer, worden wanen versterkt. 'De verwarde jongeman die alleen op zijn studentenkamertje zit, wordt niet meer tegengesproken. En op internet vind je figuren die jouw waanbeelden onderschrijven en versterken. Dan ga je verdwalen in je eigen perceptie van de werkelijkheid.'

Mogelijk is zoiets ook gebeurd met Tarik Z., die in de NOS-studio in zijn brief waarschuwde voor 'acht zware explosieven in het land geplaatst, die radioactief materiaal bevatten'. Toch had advocaat Ton Visser diezelfde avond, vlak na de arrestatie, een naar eigen zeggen coherent, normaal gesprek met zijn nieuwe cliënt. 'Tarik kwam op mij niet direct verward over.'

Volgens psychotherapeut Van der Meer hoeft iemand die verward is ook niet altijd verward over te komen. 'Je ziet vaker mensen met een afgebakende waan. Jongens die redelijk functioneren en in de rij bij de Albert Heijn geen problemen veroorzaken. Maar in stilte denken ze wel dat ze Jezus Christus zijn.'

Jong, man en verward (2)

Compleet uit het niets wordt in maart een 96-jarige vrouw achter een rollator neergestoken op straat in Amsterdam. De dader, de 24-jarige Vino H. uit Arnhem, geeft zichzelf even later aan op het politiebureau. 'Voor wat ik kan opmaken uit het proces-verbaal, was hij op dat moment opmerkelijk rustig', vertelt zijn advocaat Bob Meijer. 'Later heeft hij mij verteld dat hij bewust op zoek is geweest naar een zwak persoon die hij kon aanvallen. Hij zegt zelf dat hij wraak wilde nemen op zijn vader, die zou hem vroeger mishandeld hebben.

'Of dat waar is, is moeilijk te zeggen, want deze jongen is er psychisch duidelijk niet goed aan toe. In elk geval zegt hij dat hij een soort opdracht in zijn kop had zitten. Hij zegt zelf dat het hem veel moeite kostte, maar dat hij het moest doen.'

Een paar weken na het incident overlijdt de bejaarde vrouw, die bekendstaat als oma Toni, in het ziekenhuis.

Deze week stond Vino H. voor het eerst voor de rechter. Hij oogt uiterst kwetsbaar, een wankele magere jongen in een grijze joggingbroek, die soms wat onhandig glimlacht.

Zijn zaak wordt pas inhoudelijk behandeld als het onderzoek naar zijn psychische gesteldheid is afgerond.

Meijer 'zou het niets verbazen' als er bij Vino H. sprake is van een posttraumatische stressstoornis. 'Zijn vader was een hoge ambtenaar in Irak, maar liep gevaar omdat hij kritiek had geuit op het regime en is als politiek vluchteling naar Nederland gekomen. Drie jaar later volgde zijn gezin. Vino heeft in een asielzoekerscentrum en in een vertrekcentrum gezeten, die heeft het niet makkelijk gehad.'

Vino's ouders hebben Meijer laten weten dat zij sinds een jaar of drie signaleerden dat hun zoon veranderde. 'Hij raakte meer in zichzelf gekeerd en zocht veel ruzie. Hij kwam nauwelijks van zijn kamer af en zat alleen maar computerspelletjes te spelen en tv te kijken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden