Zo zouden burgers het vluchtelingenprobleem aanpakken

Te soepel, te duur, te inhumaan. Het asielbeleid ligt vaak onder vuur. Journalisten van onderzoeksproject De Asielzoekmachine vroegen burgers hoe het beter kan. Er kwamen 100 ideeën. Vanavond worden ze gepresenteerd in Theater aan het Spui in Den Haag en in een documentaire op NPO2. De Volkskrant koos er zes, en vroeg uitvoerende instanties: iets voor jullie?

De laatste vluchtelingen verlaten tentenkamp Heumensoord. Bewoners worden over heel Nederland verspreid naar noodopvanglocaties en asielzoekerscentra. Beeld anp
De laatste vluchtelingen verlaten tentenkamp Heumensoord. Bewoners worden over heel Nederland verspreid naar noodopvanglocaties en asielzoekerscentra.Beeld anp

Opvang: Nodig eens een vluchteling uit

Veel mensen stellen voor om vluchtelingen als ambassadeurs te laten optreden bij raadsvergaderingen over de komst van een azc. Op deze bijeenkomsten spreekt de gemeenteraad uitvoerig met omwonenden en andere betrokkenen, maar wordt de stem van de asielzoeker niet gehoord. Terwijl vluchtelingen juist goed kunnen uitleggen waarom deze mensen tijdelijk onderdak nodig hebben, zegt beleidsadviseur Kai-Yin Or (32). 'Zo neem je angsten en onvrede weg.' Diezelfde ambassadeurs kunnen op voorlichtingsavonden over de huisvesting van statushouders langskomen, vindt Or. 'Zo betrek je vluchtelingen er vanaf moment één bij.' Goed plan?

Organisatie Pax zet geregeld vluchtelingenambassadeurs voor de klas, maar kreeg nog geen aanvragen van gemeenten. Toch zien zij wel een rol voor zichzelf, zegt een woordvoerster. 'Uiteindelijk willen we meer begrip kweken voor vluchtelingen. Tegenwicht bieden aan alle hapsnap-berichten op sociale media. Dat kan ook in woonwijken heel nuttig zijn.' Daarbij moeten sprekers zich wel veilig genoeg voelen om hun verhaal te vertellen, vindt Pax. De Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) is het daarmee eens: 'Het is altijd goed om vreemdelingen een gezicht te geven, maar bij veel weerstand is dit iets voor een later stadium.' Het ministerie van Veiligheid & Justitie noemt het 'een mooi idee' en gaat de haalbaarheid onderzoeken, VluchtelingenWerk Nederland wil alvast een poging wagen. 'Bij een aantal locaties in Brabant kunnen wij dit binnenkort al testen.'

Detentie: Is die gevangenis echt nodig?

Meerdere kritische Nederlanders willen de detentie van asielzoekers bij Schiphol met een ander systeem vervangen. Zij stellen voor om mensen met identiteitsbewijzen naar een gewoon aanmeldcentrum te brengen, net als asielzoekers die per bus, trein of lopend komen. De ongedocumenteerden die overblijven kunnen hun asielprocedure in een locatie met vrijheidsbeperking doorlopen, vergelijkbaar met een tehuis voor demente bejaarden. Minder traumatisch én goedkoper dan een detentiecentrum waar 's avonds en 's nachts de cellen op slot gaan en veel gevangenispersoneel op de been is. Schrijver en vluchteling Hateem Sherif (30) is het daarmee eens: 'Ik zat in de gevangenis in Egypte, ik zat in de gevangenis in Nederland. Daar wist ik waarom: ik was politicus, activist. Hier begrijp ik het nog steeds niet. In dat gebouw is iedereen bang, boos of allebei. Maak het leefbaar, op zijn minst.'

Goed plan? VluchtelingenWerk, Amnesty en de UNHCR roepen al jaren dat grensdetentie in strijd is met mensenrechten, maar volgens het ministerie van Veiligheid en Justitie handelt Nederland binnen Europese afspraken. De detentie is de laatste jaren een aantal keer aangepast, laat een woordvoerster weten, waardoor minderjarigen niet meer worden opgesloten. 'Verder onderzoekt de Koninklijke Marechaussee altijd of de betrokken persoon detentiegeschikt is.'

Wonen & werken: ICT'ers in Eindhoven, vissers in Urk

Waarom kijkt men bij het huisvesten van vluchtelingen niet naar vraag en aanbod, schreven mensen de Asielzoekmachine. Bijvoorbeeld door vluchtelingen vaker in krimpgebieden te huisvesten of hun capaciteiten bij de werkgelegenheid in bepaalde regio's te laten aansluiten. Zo benut je talent en neem je zorgen over verdrukking op de arbeidsmarkt weg. In Amsterdam kunnen vluchtelingen met zicht op huisvesting een competentietest doen, waarna ze aan werkgevers en uitzendbureaus worden gekoppeld. Journalist Blankevoort: 'Daar vragen ze meteen: wat kun je? Dat vinden vluchtelingen zelf ook alleen maar fijn, na al die tijd waarin ze niet mochten werken. Waarom is dit geen landelijk beleid?'

Goed plan? Volgens VNG zijn over huisvesting in krimpregio's geen landelijke afspraken, maar voelen veel gemeenten iets voor het Amsterdamse model. In het Uitwerkingsakkoord dat onlangs tussen het Rijk en de gemeenten is afgesloten zijn miljoenen euro's toegezegd om dit op meer plekken mogelijk te maken, aldus een woordvoerder. 'Met dat geld worden nu allerlei initiatieven en pilots voorbereid.' Jasper Kuipers van VluchtelingenWerk zegt met het ministerie van Sociale Zaken en gemeenten over het idee in gesprek te zijn, maar vindt het wel belangrijk dat vluchtelingen overal in Nederland terechtkunnen. 'Dus niet alleen waar behoefte is aan hun beroep.'

Asielprocedure: Fleur de gehoorkamer op

Maak de kille gehoorkamers gezelliger, opperden zeker tien ideeënindieners. Neutraal betekent niet steriel. Volgens Eefje Blankevoort, initiatiefnemer van de Asielzoekmachine, lijken de gehoorkamers wel 'mausolea'. 'Het is van zo'n enorme kaalheid. Een paar planten zouden al schelen.' Zelf diende Blankevoort ook één plan in, namelijk om IND-medewerkers tijdens gehoren achter hun computer vandaan te halen. 'Wie verscholen achter een scherm zit mee te tikken creëert geen vertrouwensband. Mensen worden er zelfs wantrouwend van: wat schrijft hij allemaal op, doe ik het wel goed, wat gebeurt er met de informatie? Enorm stressvol, zeker als je net een autoritair regime bent ontvlucht.' Een geluidsopname van een gehoor is sowieso beter, stuurde iemand anders de Asielzoekmachine: zo voorkom je fouten en kun je misverstanden later corrigeren.

Goed plan? Voor de indienervan die laatste suggestie heeft het ministerie van Veiligheid & Justitie goed nieuws, want asielzoekers krijgen in de toekomst inderdaad een aanbod om het gehoor te laten opnemen, iets dat de afgelopen tijd al in een pilot werd getest. Wanneer dit officieel beleid wordt is nog niet bekend. Tegenover minder kille gehoorkamers staat het ministerie eveneens niet onwillig. 'De ruimtes moeten aan veiligheidsaspecten en een aantal andere eisen blijven voldoen, maar we gaan onderzoeken of we de aankleding warmer kunnen maken.'

Integratie: Vrijwilligerswerk kan ook twee aan twee

Een populaire suggestie bleek het koppelen van vluchtelingen aan Nederlanders die willen helpen. Richt een buddysyteem op met behulp van een app of Facebook, breng mensen met hetzelfde beroep in contact of koppel vluchtelingengezinnen aan Nederlandse families, zodat hun kinderen samen kunnen spelen. De rode draad was duidelijk maatjes worden, zeggen de initiatiefnemers van de Asielzoekmachine. Sinds het najaar van 2015 staat er voor elke asielzoeker een Nederlandse vrijwilliger paraat, maar deze laatste groep is over duizenden lokale initiatieven versplinterd. Is een landelijk systeem waarmee mensen één op één verbintenissen kunnen aangaan niet veel efficiënter?

Goed plan? Jasper Kuipers vanVluchtelingenWerk Nederland juicht alle buddyplannen toe, maar zegt zelf niet in een landelijk systeem te geloven. 'Vrijwilligerswerk moet bij mensen en hun lokale situatie passen: de één vindt het plezierig via de voetbalclub of kerk iets te betekenen, de ander start zelf een lokaal initiatief.'

Vertrek: Waarom geen hartencommissies, zoals in Duitsland?

Veel ideeënbedenkers zijn enthousiast over de zogeheten Härtefallkommissionen in Duitsland. De mensen in deze commissies - ambtenaren van immigratiediensten maar ook werknemers van maatschappelijke organisaties en lokale bestuurders - bepalen samen of een uitgeprocedeerde asielzoeker voor discretionaire bevoegdheid in aanmerking komt. Met deze bevoegdheid kan een minister in schrijnende gevallen asielzoekers toch een verblijfsvergunning geven (denk aan Sahar en Mauro). In Nederland zijn de criteria voor 'schrijnendheid' onduidelijk en is niet helder wie nu precies een zaak kan aankaarten. Hierdoor lijkt het gebruik van de discretionaire bevoegdheid willekeurig en oneerlijk. De Adviescommissie voor Vreemdelingenzaken (ACVZ) raadde Nederland al in 2011 aan het model van onze oosterburen over te nemen. Waarom heeft het kabinet dit idee nog steeds niet omarmd?

Goed plan? Het vorige kabinet heeft naar aanleiding van het ACVZ-rapport al laten weten dat het model van de Duitse Härtefallkommissionen niet in de Nederlandse situatie past, laat een woordvoerster van het ministerie van Veiligheid & Justitie weten. 'De weging van factoren is hier uitsluitend aan de bewindspersoon voorbehouden.' Daarnaast vreest het ministerie dat een dergelijke commissie tot meer bureaucratie en procedures zal leiden. 'Deze argumentatie geldt nog steeds.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden